مخبر - 1398/06/26 - مفهوم شناسی بیعت در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت

مفهوم شناسی بیعت در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت
«بیعت» یکی از مفاهیم شاخص در فرهنگ اسلامی است. نگاهی به بارزترین حوادث سیاسی ـ اجتماعی صدر اسلام با توجه به اندیشه و حجت های هر گروه، گویای نهادینه بودن باور وفاداری به بیعت در میان آن هاست. در میان عالمان شیعه تقریباً این اتفاق وجود دارد که مشروعیت حاکمیت معصومان: نتیجه نص است و نه بیعت.
مفهوم شناسی بیعت در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت

شیعه نیوز: «بیعت» یکی از مفاهیم شاخص در فرهنگ اسلامی است. نگاهی به بارزترین حوادث سیاسی ـ اجتماعی صدر اسلام با توجه به اندیشه و حجت های هر گروه، گویای نهادینه بودن باور وفاداری به بیعت در میان آن هاست. در میان عالمان شیعه تقریباً این اتفاق وجود دارد که مشروعیت حاکمیت معصومان: نتیجه نص است و نه بیعت. این مقاله ضمن مفهوم شناسی واژه «بیعت»، با اشاره به سیر تاریخی آن در صدر اسلام، مصادیق گوناگون و نقش آن در موضوع امامت در فرهنگ شیعی را بررسی می کند.

مقدّمه

حکومت اسلامی در گذشته، با بیعت تحقق می یافت و از این نظر، وفاداری به بیعت منتج به وفاداری به حکومت می شد. هرکس ضرورت وجود حکومت را تشخیص دهد و نظم و نظام اجتماع را بدون وجود حکومت ناممکن بداند، وفاداری به حکومت را به حکم عقل، شرط نخست بقای آن خواهد شمرد. این وظیفه اختصاص به حکومت خاصی ندارد، زیرا حکومت، چه نهادی بشری باشد و چه منصبی الهی، بقا و تداومش وابسته به التزام شهروندان به انجام این وظیفه است، حتی اگر در رأس آن بهترین انسان ها مانند پیامبران یا امامان معصوم باشند؛ زیرا اساس و بنای خلقت بر این نیست که اگر مردم حکومتی را نپسندند و برای بقای آن تلاش نکنند با امدادهای غیبی الهی حمایت شود و تداوم یابد. بهترین شاهد بر این واقعیت، تجربه تاریخی ملت هاست؛ مانند آنکه امام علی(علیه السلام)، امام حسن(علیه السلام) و امام حسین(علیه السلام) به سبب بیعت شکنی مردم از حق الهی خود کنار زده شدند و با آنان بی مهری شد. به همین سبب، بررسی روایات معصومان:و آگاهی از جایگاه بیعت در نگاه ایشان و عوامل بیعت شکنی مردم با امامان برای یافتن الگویی مناسب برای تحقق حکومت اسلامی ضروری به نظر می رسد.

در مقاله حاضر، پس از مفهوم شناسی بیعت به لحاظ لغوی و اصطلاحی همچنین تاریخی (پیش و پس از اسلام)، به موضوعاتی همچون مفاد و مفهوم «بیعت» در قرآن، مفهوم «نکث بیعت» و دیدگاه امام علی(علیه السلام) اشاره خواهد شد. علت تاکید بر امام علی(علیه السلام) از دو جهت است: نخست آنکه امام علی(علیه السلام) بیش از سایر ائمّه در باب بیعت اظهار نظر کردهاند، و دوم آنکه در میان خلفای پس از رسول اکرم(ص) ایشان تنها کسی است که افزون بر انتصاب از ناحیه خداوند، به ولایت (حادثه غدیر خم و سایر ادلّه نصب) با بیعت اختیاری و گسترده مسلمانان به قدرت رسیده و در باب این بیعت و شرایط آن، اظهار نظر کردهاند.

معنای لغوی و اصطلاحی «بیعت»

«بیعت» و «بیع» دو مصدر فعل «باع» هستند. از این رو معنای «بیعت» با «بیع» تناسب زیادی دارد. «بیع» و «بایع»، هم درباره خریدار و هم فروشنده به کار می روند؛ یعنی «بیع» نوعی معاوضه و مبادله است. در نتیجه، در بیعت هم نوعی مبادله صورت می گیرد. اعراب در هنگام خرید و فروش و برای قطعی شدن معامله، دست راست خود را بر روی یکدیگر می گذاشتند و آن را «صفقه» یا «بیعت» می گفتند. برخی لغتشناسان بیعت را قراردادی طرفینی شمرده اند و همانگونه که در بیع، کالا در برابر کالا یا پول قرار می گیرد، در بیعت نیز بیعت کننده برای اطاعت در برابر التزام حاکم به اجرای قوانین و تأمین مصالح اعلام آمادگی می کند. در لسانالعرب آمده: بیعت عبارت است از: قرارداد بستن و معاهده. گویا هر یک از آنان آنچه را در اختیار دارد به رفیقش می فروشد و جان و اطاعت و اختیار دخالت در کار خویش را در اختیار دیگری می گذارد (ابن منظور، 1363، ج 8، ص26) ابن اثیر نیز معتقد است: «بیعت» در اسلام، به معنای معاهده و معاقده بر اسلام است، به این صورت که هر یک از آن ها آنچه را نزد دیگری است خریداری میکند و تمام وجود و اطاعت از او و دخالت در کار خود را به او واگذار می کند. (ابن اثیر، بی تا، ج1، ص174)

خلیل بن احمد فراهیدی می گوید: «البیعه، الصفقه علی ایجاب البیع و علی المبایعه و الطاعه»؛ بیعت دست به دست هم دادن بر ایجاب بیع و معامله است. هم چنین به معنای دست به هم دادن برای اطاعت نیز به کار می رود. ابن خلدون هم مراد از دست در دست گذاشتن در بیعت را تشبیه به فعل بایع و مشتری و وجه تسمیه به بیعت را همین دانسته است. (ابن خلدون، بی تا، ج1، ص261)

راغب اصفهانی آورده است: «بایع السلطان» با سلطان بیعت کرد، یعنی اینکه فرد بازای خدماتی که سلطان انجام می دهد پیروی و اطاعت از وی را پذیرفته و تضمین کرده است که بدان «مبایعه» و «بیعت» می گویند. (راغب اصفهانی، 1404، ص76)

«بیعت» در معنای اصطلاحی آن، مصداقی از معنای لغوی این واژه است؛ یعنی اعلام آمادگی برای اطاعت از حاکم و پذیرش مسئولیّت اداره جامعه از سوی وی. در

بیعت، مردم آمادگی خود را برای تبعیت از حاکم ابراز می کنند تا او بتواند در شئون

آنان تصرّف کند و به اصلاح امور اجتماع بپردازد. بیعت کنندگان با تمام وجود، امور حکومتی خود را در اختیار حاکم می گذارند تا بر اساس مصالح ایشان و در جهت تأمین سعادت شهروندان، تلاش کند. همان گونه که بیعت کنندگان بدین وسیله، آمادگی خود را برای همراهی و اطاعت از حاکم نشان می دهند، حاکم نیز با پذیرش بیعت، آمادگی خود را برای اصلاح امورِ مردم و اداره جامعه اعلام می دارد. (ر.ک: ابن خلدون، بی تا، ج1، ص261)

مفهوم «بیعت» در عصر جاهلی

اساس زندگی جامعه عرب پیشین از اسلام بر سازمان عشیره ای و قبیله ای استوار بود و در واقع، قبیله یک واحد کوچک سیاسی در آن زمان به شمار می آمد. در همین محدوده مفاهیمی رایج بود که بر اساس آنها، حیات سیاسی عرب جاهلی شکل می گرفت. یکی از آن مفاهیم «بیعت» بود. رئیس قبیله به عنوان برگزیده نسبی قبیله همراه با صفاتی خاص به عنوان سید قوم انتخاب می شد و مردم اطاعت از وی را بر خود لازم می دانستند. برای افراد تحت سلطه قبیله این اطاعت امری اساسی برای حفظ هویّت قبیله به شمار می آمد. فقط اطاعت بیچون و چرا بود که می توانست اتحاد قبیله را حفظ کند. اظهار این اطاعت به وسیله بیعت افراد با رئیس قبیله صورت می گرفت. این بیعت به صورت گذاشتن دست راست افراد بر دست راست رئیس قبیله بود. با این عمل، افراد قبیله به رئیس خود اطمینان می دادند که پیروی از او و پذیرش او به عنوان حاکم از نظر آن ها تمام شده است و در واقع، بر اطاعت کامل از او متعهد می شدند. حاکم قبیله نیز در مقام ریاست، مدافع افراد به شمار می آمد و از منافع آن ها دفاع می کرد. پس از اتمام بیعت، هیچ عربی حاضر به نقض عهد نبود. در نظر آن ها، نقض عهد تخلّفی سنگین به شمار می آمد. (جعفریان، 1377، ص18)

پیشینه بیعت در اسلام

آغاز نظم نوین سیاسی اسلام با بیعت همراه بوده است. پس از ایمان آوردن حضرت علی(علیه السلام) و حضرت خدیجه3 و بیعت با پیامبر(صلی الله علیه و آله)، که «بیعت اسلام» نام گرفت، نخستین بار در جریان انذار عشیره اقربین، سخن از بیعت به میان آمد؛ چنان که در برخی نقل ها به کلمه «بیعت» تصریح شده است و در برخی نقلها زدن دست بر دست حکایت از همان بیعت دارد. دنبال کردن این موضوع پس از دوران جاهلی توسط رسول خدا(صلی الله علیه و آله) نشان می دهد که مفهوم «بیعت» یکی از اساسی ترین مفاهیم سیاسی بوده است؛ مفهومی که افراد جامعه را به رهبر آن متصل میکرد و حدود و قیود تعهدات آن ها را نسبت به یکدیگر معیّن می ساخت. بیعت به طور جدّی و عمومی، در عقبه اول و دوم مطرح گردید و پس از آن نیز از سنّت بیعت، برای هر تازه مسلمانی استفاده میشد.

در سال 12 بعثت، قریب دوازده تن از اهالی مدینه در موسم حج در عقبه منا با پیامبر بیعت کردند و درست یک سال بعد نیز جمعی دیگر، که تعدادشان به 57 تن می رسید، در مراسم حج، در همان محل با پیامبر بیعت کردند. مفاد بیعت عقبه اول این بود که به خدا شرک نورزند، دزدی نکنند، مرتکب فحشا نشوند. این بیعت جنبه دینی داشت و آنچه را بر اساس آن بیعت صورت گرفت تنها پذیرش اصل دین بود، بدون مطرح شدن نوعی مبارزه، دفاع و یا تشکّل خاص سیاسی پیش از بیعت عقبه اوّل، اصل بیعت در حدیث «انذار» و آیه (انذر عشیرتک الاقربین) (شعراء: 24) مطرح شده بود که آن هم فقط جنبه دینی داشت و محتوای آن بیعت تقریباً مضمون آیه 12 سوره ممتحنه بود.

در سال سیزده بعثت، که بیعت عقبه دوم مطرح شد، نکته تازه این بیعت دفاع از جان رسول خدا(صلی الله علیه و آله) پس از هجرت به یثرب بود. در واقع، نوعی تشکّل نظامی برای حفاظت از رهبر جامعه صورت گرفت، و این در گذشته نیز سابقه داشت که افراد قبیله در وقت جنگ با قائد خود بیعت می کردند. تعبیر دیگری که در بیعت عقبه دوم مطرح شد آن بود که: ما بیعت کردیم «علی السمع و الطاعه فی العسر و الیسر و المکره و المنشط و ان لاننازع الامر اهله.» قسمت اخیر جمله یعنی «عدم منازعه با صاحبان امر» تأکیدی بر پذیرش حکومت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) در هر شرایطی بود. بدین روی، مفهوم اطاعت و عدم نزاع با صاحبان امر که از پایه های اساسی حاکمیت است، در این بیعت مطرح و بر آن توافق شد. (مقایسه کنید با تعبیر «اولی الامر» در قرآن) به تعبیر سیوطی، در عقبه دوم، مردم برای حکومت و امارت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با ایشان بیعت کردند. (جعفریان، 1377، ص33)

بیعت هایی که از آغاز رسالت پیامبر(صلی الله علیه و آله) انجام شد. عبارت است از: بیعت اسلام، بیعت عشیره، بیعت عقبه اولی، بیعت عقبه ثانی، بیعت رضا، بیعت رضوان (که در بررسی آیات قرآن به آن می پردازیم)، بیعت پیروزی، بیعت جن، و آخرین بیعت در سیره پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) بیعت در روز 18 ذی حجه سال دهم هجری در غدیر بود. در این روز، مردم به امر پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) با حضرت علی(علیه السلام) به عنوان مولای خود بیعت کردند. (ری شهری،1390، ج16، ص345)

بیعت در عصر جاهلی و پس از آن

شباهت ها و تفاوت هایی میان بیعت در این دو دوره وجود دارد. شباهت، بیشتر در شکل اجرا و برخی شرایط و خصوصیات و متولیّان امر بیعت است. اما تفاوت مهم بیعت تفاوت کارکردی آن در دو عصر است که ریشه در نظام سیاسی و نوع حاکمیت موجود در آن دو زمان دارد. دو نوع کار کردی که برای بیعت تعریف شده عبارت است از:

تأکیدی: به معنای پذیرش ریاست و حکومت و اعلام تعهد و وفاداری نسبت به شخص یا اشخاص؛
انشایی: به معنای اعطای حاکمیت و ریاست (انتخاب حاکم).

در زمان جاهلی، ریاست در بین قبایل غالباً از طریق وراثت جابهجا می شد؛ یعنی رئیس قبیله با بیعت انتخاب نمی شد، بلکه پس از انتخاب او، مردم بر سر موضوعاتی با او بیعت می کردند؛ مثلاً، بیعت می کردند که فرامین او را بی چون و چرا انجام دهند و او نیز متعهد می شد که از منافع مردم حمایت کند. بنابراین، بیعت در عصر جاهلی، جنبه انشایی نداشت؛ یعنی برای اعطای حکومت نبود بلکه صرفاً تأکیدی برای تعهد و ابراز وفاداری بود. اما پس از اسلام، شکل دیگری پیدا کرد. پس از پیامبر نخستین بار از بیعت به عنوان اثبات خلافت استفاده شد. (مطهّری،1382، ص10(صلی الله علیه و آله)) البته تنها برای ابوبکر و حضرت علی(علیه السلام) به عنوان اثبات خلافت یاد شده است، البته با این تفاوت که درباره حضرت علی(علیه السلام) اجباری مطرح نبود و برای عمر، عثمان و سپس بنی امیّه، بیعت پس از اثبات خلافت مطرح می شد و تنها به معنای اظهار وفاداری بود. (جعفریان، 1377، ص90)

بیعت در قرآن

در قرآن، به مفهوم «بیعت» در شش جا اشاره شده و در 4 آیه بدان تصریح گردیده است. البته در قرآن از تعابیری همچون «عهد»، «عقد» و «میثاق»، که به معنای «مطلق پیمان» هستند، نیز در خصوص بیعت استفاده شده یا به آن تفسیر و یا بر یکی از بیعت های دوره پیامبر تطبیق داده شده است؛ مانند آیه 59 سوره نحل و آیات 7و 14 سوره مائده. همچنین در برخی آیات، بدون وجود واژه خاصی که ناظر به بیعت باشد، از طریق شأن نزول یا برخی احادیث به موضوع بیعت ارتباط داده شده است؛ مانند آیه 67 سوره مائده. (ری شهری، 1390، ج 16، ص350) آیاتی از قرآن که واژه «بیعت» در آن ها تصریح گردیده عبارت است از:

– «لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَه فَعَلِمَ مَا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنزَلَ السَّکِینَه عَلَیْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحاً قَرِیباً» (فتح:18)

این آیه بیانگر «بیعت رضوان» است که اشاره به بیعت مؤمنان بر پایبندی به مقاومت در برابر مشرکان دارد. پیامبراکرم(صلی الله علیه و آله) در ذی قعده سال ششم هجرت، همراه 1400 تن به قصد عمره از مدینه خارج شدند. نزدیک مکّه مشرکان تصمیم گرفتند از ورود ایشان و یارانشان به مکّه جلوگیری کنند. پیامبر(صلی الله علیه و آله) و یارانشان در سرزمین حدیبیه، توقف کردند و سفیرانی به قصد حل مشکل میان پیامبر(صلی الله علیه و آله) و قریش رفت و آمد کردند. یکی از سفیران پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مکه دستگیر شد. پیامبر(صلی الله علیه و آله) فرمودند: «اگر این خبر صحیح باشد، دلیل بر اعلان جنگ قریش است. از اینجا حرکت نمی کنیم تا با این قوم بجنگیم»، و برای تأکید بر این امر مهم، از مردم خواستند با ایشان تجدید بیعت کنند. مردم زیر درختی در آنجا با حضرت بیعت کردند، و چون خداوند در آیه شریفه، خشنودی خود را از این بیعت بیان نمود، این بیعت به «بیعت رضوان» معروف شد.

در تفسیرقمی، ذیل این آیه آمده است: این آیه اشاره به «بیعت رضوان» دارد که رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با مسلمانان شرط کردند پس از این بیعت، هرگز کارهای رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را انکار نکنند و در هیچیک از اوامر حضرت با ایشان مخالفت نورزند. خداوند پس از نزول آیه «بیعت رضوان»، این آیه را نازل کرد: «إِنَّ الَّذِینَ یُبَایِعُونَکَ إِنَّمَا یُبَایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَن نَّکَثَ فَإِنَّمَا یَنکُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً»(فتح:10) (قمی، 1363، ج 2، ص315)

خداوند به شرطی از ایشان راضی شد که پس از بیعت، به عهد و میثاق خداوند وفادار بمانند و آن را نقض نکنند. مردم آیه شرط را بر آیه «بیعت رضوان» مقدّم کردند، در حالیکه آیه شرط بعداً نازل شد. (قمی، بی تا، ج 2، ص315) با توجه به روایات و تفاسیری که در ذیل این آیه آمده است، مشخص می گردد که این بیعت برای ولایت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بر امور مسلمانان نبوده، بلکه موضوع بیعت مبتنی بر مقاومت و فرار نکردن از جنگ با مشرکان است. پس آیه اشاره ای به فعلیت ولایت با بیعت یا مشروط بودن وجوب اطاعت مردم از ولیّ امر به بیعت ندارد. همچنین در آیه دلالتی بر اینکه اگر رسول خدا(صلی الله علیه و آله) با مردم بیعت نمی کردند تبعیت از اوامر ایشان در جنگ بر مردم واجب نمی شد، وجود ندارد.

این آیه بیعت با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) را بسیار بزرگ و برابر با بیعت با خداوند دانسته است. همچنین دلالت بر این دارد که همه منافع بیعت با رسول خدا(صلی الله علیه و آله) متوجه مؤمنان بیعت کننده است و به همین سبب، خسارات ناشی از نقض آن هم متوجه خود

آنها است، و نیز اشاره دارد که هرکس به پیمان خود با خدا وفادار بماند خداوند به زودی به او پاداش بزرگی خواهد داد. ولی هیچ دلالتی بر مشروط و مقیّد کردن ولایت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) به بیعت مسلمانان با ایشان و مشروط کردن وجوب اطاعت از رسول به این بیعت ندارد و جمله (فمن نکث فانما ینکث علی نفسه) بیانگر این است که شکستن بیعت مستلزم خسران برای ناقض عهد است که معنایش وجوب عمل به بیعت وحرمت نقض آن است.

– (یا ایها النبی اذا جاءک المومنات یبایعنک علی ان لایشرکن و….) (ممتحنه:12)

این آیه دلالت دارد بر اینکه رسول خدا(صلی الله علیه و آله) موظف به قبول بیعت زنان بیعت کننده در زمانی است که برای بیعت می آیند. اما اینکه گرفتن بیعت از آن ها به خودی خود، واجب است یا اگر از ایشان بیعت گرفته نشود ولایت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بر مسلمین فعلیت ندارد و یا وجوب اطاعت زنان و سایر مسلمانان مشروط به بیعت است یا نه، از آیه برداشت نمی شود.

– «إِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الجَنَّه…. فَاسْتَبْشِرُواْ بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بَایَعْتُم بِهِ وَذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» (توبه:111)

بعضی معتقدند: مراد از «مبایعه» در این آیه بیعت است. راغب اصفهانی گفته است: به بیعت رضوان اشاره دارد، ولی معنایی متعیّن نیست، بلکه ظاهر عبارت بایعتمبه، اشاره به معامله و بیع و شرایی است که در آیه آمده. علاّمه طباطبائی در تفسیرالمیزان نیز همین معنا را بیان کرده است.

حاصل بحث اینکه فقط سه آیه از قرآن درباره موضوع بیعت است و هیچ کدام به تنهایی یا با کمک روایات وارد شده در ذیل آن ها، بر تقیید ادلّه ولایت فعلی معصومان: و تقیید اطلاق ادلّه وجوب اطاعت از ایشان دلالت ندارد. از آیه دوم و اخبار وارد شده چنین استفاده می شود که وفای به بیعت صحیح واجب بوده و شکستن چنین بیعتی حرام است. (ر.ک: مؤمن،1386، ص16-43)

مفاد بیعت و تحلیل آن

یکی از مسائل مهم در بیعت با رهبران سیاسی، تناسب مفاد بیعت با مقتضیات زمان و نیازهای مادی و معنوی جوامع گوناگون است. بررسی شروطی که پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مقاطع مختلف رهبری خود با پیروان خویش مطرح میکردند به روشنی نشان می دهد که آن بزرگوار با اتکا به وحی و روشنبینی الهی خود، به مقتضای زمان بیعت و قلّت و کثرت هواداران و خصوصیات افراد، مفاد متفاوتی برای بیعت پیشنهاد می کردند. (محمّدی ری شهری،1390، ج16، ص359) برای مثال، برخی از بیعت ها برای ترک محرّمات الهی و بعضی برای فرار نکردن از میدان جنگ و جهاد و بعضی هم برای حکومت اسلامی بود؛ یعنی جایی که تعداد افراد و قوّت ایمان آن ها زمینهساز تشکیل حکومت بود پیامبر تشکیل حکومت را جزء مفاد بیعت قرار میدادند. واژه «بیعت» بیش از یک واژه حقوقی، واژه ای سیاسی است و در واقع، دارای ابعاد اعتقادی، اخلاقی، تربیتی، اجتماعی، اقتصادی و حتی نظامی است و در جاهایی نیز از خمیرمایه عبادی برخوردار گردیده و حالتی تعهدی یافته است. وقتی کسی با خدا و پیامبر(صلی الله علیه و آله) و یا امام معصوم(علیه السلام) بیعت می کند در واقع، رهبری و فرماندهی و صاحب اختیار بودن او را تا سرحد جان و مال و تمامی دارایی خود، میپذیرد و پیمان می بندد که تمام دستورها و فرامین او را در چارچوب شرع و حکم آن بپذیرد و هر چه را به او امر کردند بشنود، بفهمد و عمل کند و در قبال آن تسلیم محض باشد. در واقع، بیعت جامع و فراتر از همه واژه های «تبعیت»، «تعهد»، «پیمان»، «اطاعت» و مانند آن است. مفهومی که در اسلام از واژه «بیعت» استنباط می گردد، از جنبه عرفانی مفهومی بسیار والاست. در حقیقت، بیعت تجرّد کامل انسان با ایمان از مال و جان خویش برای خداوند است.

«إِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الجَنَّه یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ فَیَقْتُلُونَ وَیُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَیْهِ حَقّاً فِی التَّوْرَاه وَالإِنجِیلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللّهِ فَاسْتَبْشِرُواْ بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بَایَعْتُم بِهِ وَذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ» (توبه:111) حتی در جایی که از بیعت با رسول خدا سخن به میان آمده، آن نیز بیعت با خداوند معرفی شده است: «إِنَّ الَّذِینَ یُبَایِعُونَکَ إِنَّمَا یُبَایِعُونَ اللَّهَ…» (فتح :10)

این تجرّد کامل از مال و جان همان داد و ستدی است که آیه قرآن به آن اشاره کرده و روشن است که وقتی انسان متاعی را در برابر پولی می فروشد، یکباره از متاع دست می کشد، و دیگر نمی تواند در آن تصرف کند. مسئله فروش مال و جان به خداوند در برابر بهشت نیز چنین است؛ کسی که مال و جان خود را به خدا فروخته، حق ندارد دچار تردید شود یا از معامله برگردد و اصولاً شأن او نیست که چیزی را که به خدا فروخته است آرزو کند. بنابراین، بیعت با خداوند عبارت از این است که انسان از مال و جان خود به خاطر خدا دست بردارد و تمام کارهای خود را به خدا واگذارد و این همان حقیقت تعهد کامل درباره اطاعت و فرمانبرداری است که کلمه «بیعت» شامل آن می شود. (آصفی، بی تا، ص59)

مفهوم «نکث بیعت»

وقتی انعقاد بیعت از سنخ عهد و پیمان باشد طبعاً موجب اثبات حق برای بیعت شونده می گردد. آیت الله معرفت در این باره می گوید: بیعت از نظر عرف و شرع، تعهدی است واجب الوفا که شرافت و کرامت انسانی التزام به آن را ایجاب می کند. این یک تعهد شرعی است که لزوم آن در عرف، مسلّم بوده و شرع آن را امضا و تنفیذ نموده، و نقض عهد از دیدگاه عقل و شرع، گناه به شمار می رود و قرآن بر این امر به شکلهای گوناگون تأکید کرده است:

اولاً، از آن با عنوان «بیعت» – که از عقود لازم است – یاد کرده است: «فَاسْتَبْشِرُواْ بِبَیْعِکُمُ الَّذِی بَایَعْتُم بِهِ» (توبه: 111)

ثانیاً، اینگونه بیعت را بیعت با خدا دانسته که پیمانی است ناگسستنی: «إِنَّ الَّذِینَ یُبَایِعُونَکَ إِنَّمَا یُبَایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِم» (فتح:10) و وفای به این عهد را – که عمل به شریعت است – تجارتی دانسته که هرگز کساد ندارد: «إِنَّ الَّذِینَ یَتْلُونَ کِتَابَ اللَّهِ وَأَقَامُوا الصَّلَاه وَأَنفَقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرّاً وَعَلَانِیَه یَرْجُونَ تِجَارَه لَّن تَبُورَ» (فاطر:29)

ثالثاً، وفای به این عهد را از لوازم ایمان گرفته است: «وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ» (فتح:10)؛ «وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُواْ» (بقره: 177)

رابعاً، «نکث بیعت» (نقض پیمان) را گناه شمرده است: «فَمَن نَّکَثَ فَإِنَّمَا یَنکُثُ عَلَى نَفْسِهِ»(فتح:10) و از هرگونه عهدشکنی با عنوان «نکث» یاد کرده که مستوجب کفر و جواز قتال است: «وَإِن نَّکَثُواْ أَیْمَانَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُواْ فِی دِینِکُمْ فَقَاتِلُواْ أَئِمَّه الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لاَ أَیْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنتَهُونَ ٭ أَلاَ تُقَاتِلُونَ قَوْماً نَّکَثُواْ أَیْمَانَهُمْ…» (توبه: 12و13) (معرفت، 1377، ص91).

در بیانات امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز به وفای به عهد و نقض بیعت اشاراتی شده است؛ از جمله، در خطبه 34 نهج البلاغه آمده است: «و امّا حقی علیکم فالوفاء بالبیعه، و النصیحه فی المشهد و المغیب، و الاجابه حین ادعوکم و الطاعه حین آمرکم». ایشان یکی از حقوق خود بر مردم را وفای به بیعت بیان می کنند. همچنین در بیان دیگری، نقض بیعت توسط طلحه و زبیر را نکوهش کردند. در نامه 54 نهجالبلاغه آمده است: «شما می دانید، اگرچه کتمان می کنید که من به دنبال مردم نرفتم، آن ها به سراغ من آمدند… شما دو تن از کسانی بودید که مرا خواستید و با من بیعت کردید و عموم مردم با من به زور و یا به انگیزه متاع دنیا بیعت نکردند. حال شما دو تن اگر از روی میل با من بیعت کرده اید باید برگردید و فوراً در پیشگاه خداوند توبه کنید، و اگر از روی اکراه و نارضایی بوده – یعنی در قلب خود راضی نبوده اید – شما با دست خود این راه را برای من گشوده و بیعت مرا به گردن خود ثابت کرده اید.»

روایات فراوانی بیعت را همچون طوقی دانسته اند که گردن بیعت کننده را فرا گرفته و انسان را گردنگیر آن می داند و نکث بیع یا نقض عهد و شکستن پیمان را از گناهان بزرگ می شمارند.

ثقه الاسلام کلینی از امام صادق(علیه السلام) روایت می کند که فرمودند: «من فارق جماعه المسلمین و نکث صفقه الامام، الی الله- عز و جل- اجذم» (کلینی، بی تا، ج1، ص405) شیخ المحدّثین، صدوق، از امام صادق(علیه السلام) روایت کرده که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) فرموند: «ثلاث موبقات: نکث الصفقه، و ترک السنه، و فراق الجماعه» (صدوق، 141(علیه السلام)، ج1، ص85)

روایات در زمینه ضرورت بیعت و حرمت نقض عهد با امام وقت، از حد تواتر افزون است. از این رو، بیعت که پیمان وفاداری نسبت به مقام ولیّ امر است، یک واجب تکلیفی بوده، و شکستن آن از گناهان کبیره محسوب می شود و کتاب، سنّت، عقل و سیره عقلا ضرورت آن را ایجاب می کند. (معرفت، 1377، ص91).

البته همه نکات مزبور در صورت باقی ماندن حاکم بر شرایط ولایت و نیز عهدی است که با مردم بسته و در صورت خارج شدن از این طریق، به ویژه در دیدگاه دانشمندان امامیه، از قدرت منعزل شده و خلع او جایز و بلکه واجب شمرده شده است. (ر.ک: منتظری، ج 1، ص5(صلی الله علیه و آله)3-620 / طباطبائی، 1417، ج 8، ص89).

شرایط بیعت از منظر روایات

بیعت در دو سوی خود، بیعت کننده و بیعت شونده، دارای شرایطی است که در روایات به آن اشاره شده است:

قدرت و توانایی انجام مفاد بیعت: بیعت پذیر و بیعت کننده هر دو باید توانایی اجرای مفاد بیعت را داشته باشند. عبدالله بن عمر می گوید: ما با پیامبر خدا بیعت می کردیم که به سخنان او گوش دهیم و اطاعت کنیم. سپس پیامبر می فرمودند: در حد توانایی. (بخاری، 1410ق، ج5، احکام بیعت)
بلوغ: امام حسین(علیه السلام) فرمودند: «پیامبر با هیچ نابالغی بیعت نکردند، جز من و حسن(علیه السلام)». (بخاری، 1410ق، ج5، احکام بیعت)
اطاعت در غیر معصیت خدا: از انس نقل شده است که پیامبر فرمودند: «کسی که خدا را اطاعت نمیکند نباید اطاعت کرد.» (متقی هندی، بی تا، ج 6، ص67) امام حسین(علیه السلام) در پاسخ به عبدالله بن زبیر درباره بیعت با یزید فرمودند: «چگونه با یزید بیعت کنم، در حالیکه او گناه پیشه است؟» (اعثم کوفی، 1411، ج 5، ص12) همچنین در جایی دیگر فرمودند: «آدمی چون من با چون او بیعت نمی کند.» (مجلسی، 1403، ص325)
اختیاری و آزادانه بودن: آزادانه بودن بیعت از شرایط عمومی بیعت بوده و از خلال سیره پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و سایر ائمّه (طبق گزارش های تاریخی) قابل استفاده است. برای نمونه، حضرت علی(علیه السلام) می فرمایند: «برپاکنندگان جمل کسانی را به نبرد با من خواندند که همه آن ها در برابر من، به اطاعت گردن نهاده بودند و بدون اکراه و با رضایت کامل، با من بیعت کرده بودند.» (سیدرضی، خ 172)

امام در جواب پیشنهاد عمّار مبنی بر اینکه حال که مردم داوطلبانه و بدون اکراه با تو بیعت کرده اند، خوب است از اسامه بن زید و عبدالله بن عمر و دیگران دعوت کنیم که همانند سایر مردم عمل کنند، فرمودند: «ما نیازی به بیعت کسی نداریم که تمایلی به ما ندارد.» (اعثم کوفی، 1411، ج2، ص441) همچنین در نقل قولی از محمّد حنفیه آمده است: پس از قتل عثمان، وقتی پدرم به دنبال اصرار فراوان مردم، بیعت را پذیرفتند فرمودند: «بیعت با من باید آشکارا و فقط با میل و رضایت افراد باشد.» (طبری، 1968، ج4، ص427) از این قبیل روایات که گویای اختیاری بودن بیعت در نظام سیاسی اسلام است، بسیار ذکر شده است.

ماهیت بیعت و نقش آن در مشروعیت حاکم اسلامی

مفهوم و ماهیت «بیعت» را می توان در دو حالت تصور کرد: (عمید زنجانی، 1368، ج 2، ص207)

بیعت علت حقانیت و انشا کننده آن باشد؛ یعنی بوسیله بیعت، خلافت و امامت برای کسی ثابت شود و این عامل برای او صلاحیت حکومت و مشروعیت حکمرانی ایجاد کند. در این حالت، مشروعیت با مقبولیّت و بیعت مردمی برابر می شود. این حالت دیدگاهی است که بر دموکراسی های امروز مطابق است؛ یعنی مشروعیت با مقبولیّت مساوی است.
بیعت نشانه حقانیت باشد؛ یعنی بیعت امّت برای امام حقانیت ایجاد نمی کند، بلکه وسیله ای است که امّت با آن فردی را که از سوی خدا منصوب شده و دارای شرایط لازم است شناسایی کرده، به وی قدرت مردمی می دهند. در این حالت، بیعت حقانیت ایجاد نمی کند. بلکه امّت باید فرد صلاحیت دار را شناسایی کند و با بیعت، ولایت او را عینیت بخشد. بنابراین تفسیر، اگر مردم در بیعت و شناخت امام اشتباه کرده باشند منتخب آن ها خلیفه و امام واقعی نیست و بیعت مردم و صرف منتخب بودن برای او صلاحیت ایجاد نخواهد کرد. بیعت در نظام سیاسی امامت، از نوع دوم یعنی نشانه حقانیت است (پیشگاهی فرد، 1389، ص130)

در این زمینه، به طور عام، اعم از معصوم و غیر معصوم، دیدگاه های متفاوتی از جانب عالمان، به ویژه معاصران، ارائه شده است:

نخست دیدگاه برخی از عالمان شیعه و سّنی که حتی درباره پیامبر و ائمّه معصوم: به تفکیک ولایت الهی و حق حاکمیت قایل شده و در نتیجه، بیعت و انتخاب عمومی را عامل ایجاد مشروعیت می دانند. (ر.ک: مزینانی، 1385، ص57-65 / سروش محلاّتی، 1378، ص405-420 / قاضی زاده، 1378، ص91 -115)

دوم، نظر برخی دیگر از عالمان معاصر که بیعت را در طول حق الهی حاکمیت دانسته اند؛ به این معنا که در صورت نبود نص، امامت با بیعت منعقد می شود؛ ولی در صورت وجود نص، جایی برای انتخاب و بیعت نیست، مگر از باب تأکید بر نص. (ر.ک: منتظری، 1409، ج 1، ص51 و526)

سوم، دیدگاه اساسی و فراگیر در میان متکلّمان و فقیهان شیعه و سنّی، که به حق حاکمیت غیر مشروط معصومان: از جانب پروردگار قایل اند. (طوسی، 1406، ص334 / میرسید شریف، بی تا، ج 8، ص351 / فخررازی، 1986، ج 2، ص269) فخر رازی در این باره، ادعای اجماع کرده، می گوید: امّت اجماع کرده اند که نص از جانب پروردگار و پیامبرش نسبت به امامت شخصی، سبب مستقلی برای امام شدن اوست. (فخر رازی، 1986، ج2، ص269)

برخی از دلایلی که این دانشمندان بر دیدگاه خود ارائه کرده اند به این شرح است:

اطلاق ادلّه ولایت: آیات متعددی در قرآن کریم وجود دارد که در سطحی وسیع، بحث حاکمیت الله در مقابل حاکمیت طاغوت را مطرح کرده و علاوه بر این، درباره مصادیق انبیا نیز مأموریت و حق حاکمیت الهی ایشان را مطرح کرده است. از جمله این آیات، می توان به آیات ذیل اشاره کرد: «وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَه إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ یَکُونَ لَهُمُ الْخِیَرَه مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ یَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبیناً»(احزاب:36)؛ و هیچ مرد و زن مؤمنی را نسزد و شرعاً جایز نباشد و عقلاً روا نبود آنگاه که خدا و رسولش فرمانی را ( درباره آنها ) صادر کنند برای آنها اختیاری در کارشان باشد. و هر کس خدا و رسولش را نافرمانی کند مسلّماً به گمراهی آشکاری در افتاده است. «النَّبِیُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنین َمِن ْأَنْفُسِهِمْ»(احزاب:6)؛ پیامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است؛» «إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقّ ِلِتَحْکُمَ بَیْن َالنَّاسِ بِما أَراکَ اللَّهُ»(نساء: 105)؛ و همانا ما این کتاب را بر تو به حق (هدفی والا و عقلانی) فرو فرستادیم تا در میان مردم به آنچه خدا به تو نمایانده است داوری کنی. (و نیز آیات: ص:26؛ هود:113؛ نساء:5(صلی الله علیه و آله) و 63؛ یونس:35. برای ملاحظه آیات بیشتر و تفصیل استدلال به آن ها، ر.ک: معرفت، 1377، ص119-122 / اراکی، بی تا، ص47-57).

همانگونه که روشن است، تمامی آیات مزبور مطلق اند و هیچ قیدی ندارند و طبق این آیات، هیچ تردیدی نیست که مقتضای ادلّه ثبوت این ولایت برای معصومان:، آن است که ولایت از طرف خداوند برای ایشان قرار داده شده و بالفعل اعتبار گردیده است. اطلاق ادلّه اعتبار حق ولایت برای ایشان اقتضاء دارد که ثبوت ولایت، منوط و وابسته به چیز دیگری نباشد. پس یقیناً بیعت همه مسلمانان یا گروهی از آنان با نبی یا امام در ثبوت آن شرط نشده است. بدون شک، لازمه این ولایت، آن است که تصمیم گیری مناسب برای اداره امور مسلمانان به ولیّ امر تفویض شده باشد و معنایی برای ولایت امر جز اداره امور امّت متصور نیست، و حق و تکلیف اوست که در هر زمینهای تصمیم مناسب بگیرد و بر هرچه روا و ناروا می داند امر و نهی کند. (مؤمن، بی تا، ص220-300 / همو، 1386، ص51-60)

علاوه بر این، تاریخ بیعت ها در صدر اسلام و انعکاس آن در قرآن کریم (فتح: 18 و 10 / ممتحنه: 12) نیز به خوبی گویاست که بیعت با پیامبر(صلی الله علیه و آله) به منزله انتخاب ایشان نبوده، بلکه نوعی اعلام آمادگی برای حمایت از اهداف متعالی نهضت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) و اطاعت از فرامین الهی ایشان است. انجام «بیعت رضوان» پس از صلح حدیبیه و در سال ششم هجرت نیز به خوبی دلالت می کند که این بیعت پس از استقرار کامل حکومت پیامبر(صلی الله علیه و آله) اخذ شده است. پس نمی تواند بر اصل حکومت گرفته شده باشد. (ر.ک: سروش محلاّتی، 1378، ص405-422)

ادلّه وجوب اطاعت از ولیّ: از لوازم ولایت امر و از لوازم این لازم، وجوب اطاعت ولیّ امر و اداره امور امّت بر اساس اراده و تشخیص اوست. بنابراین، اطاعت از معصومان: بدون هیچ قید و شرطی، حتی شرط بیعت، بر همه امّت واجب است که مهم ترین دلیل آن، آیه «أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ مِنکُمْ» است. (برای نمونه، ر.ک: فخر رازی،1420، ج 10، ص113 / ابوالفتوح رازی، 1408، ج 7، ص139) بنابراین، مقتضای ادلّه وجوب اطاعت، مانند اطلاق ادلّه ثبوت ولایت، آن است که بیعت هیچ گونه شرطیتی، نه در ثبوت اصل منصب ولایت و نه در وجوب اطاعت مردم از ائمّه اطهار: ندارد. بلکه پیامبر و ائمه، اولیای امور امّت اسلامی بوده و اطاعت از آنان بر امّت واجب است، هرچند هیچ بیعتی در میان نباشد.

از ادلّه این ادعا، روایات متعددی است که از کتاب های علل الشرایع و نهج البلاغه نقل شده و در همه آن ها آمده است: راز سکوت امیرالمؤمنین(علیه السلام) در برابر خلفای سه گانه، کمی یاران و یا ضعف ایمان مسلمانان و یا تبعیت نکردن از رسول خدا(صلی الله علیه و آله) بود. از جمله روایات این گروه، خطبه معروف «شقشقیه» است. (مؤمن، بی تا، ص220-300)

بنابراین، عدم بیعت مردم با امام(علیه السلام) حق را از ایشان سلب نکرد تا تصور شود دیگر مجالی برای گرفتن حق الهی باقی نمانده بود، بلکه این حق، حق الهی و ثابت برای حضرت بود که بنا به عللی برای گرفتن آن قیام نکردند. پس بیعت، نه شرط حدوث اصل ولایت و نه شرطی در وجوب اطاعت مردم از ایشان است. البته اثر دیگری برای بیعت متصور است و آن اینکه لازمه بیعت و معنای آن، آمادگی بیعتکنندگان و حضور آنها برای امتثال اوامر ولیّ امر است و به سبب حضور افراد، برای ولیّ امر امکانی فراهم می شود تا به اعمال تصمیمات و اقامه آنچه به مصلحت امّت و اداره حکومت اسلامی است، بپردازد.

سخن حضرت امیر(علیه السلام) در ذیل خطبه «شقشقیه» به همین نتیجه اشاره دارد. ایشان می فرمایند: «سوگند به خدایی که دانه را شکافت و جان را آفرید، اگر حضور فراوان بیعتکنندگان نبود و یاران حجت را بر من تمام نمی کردند و اگر خداوند از علما پیمان نگرفته بود که در برابر شکمبارگی ستمگران و گرسنگی مظلومان سکوت نکنند، مهار شتر خلافت را بر کوهان آن انداخته، رهایش می ساختم و آخر خلافت را به کاسه اول آن سیراب می کردم. آن گاه می دیدید که دنیای شما نزد من از آب بینی بزغاله ای بی ارزش تر است.» ( سیدرضی، خ3) این قسمت از کلام امام(علیه السلام) در بردارنده دو نکته مهم است:

اول. حضور افرادیکه به سبب یاری آن ها حجت بر ولیّ امر تمام می شود. حضور مردم موجب حصول قدرت بر ایجاد این اهداف می شود. در عبارات حضرت، از این معنا به «حضور حاضر و وجود ناصر» تعبیر شده است. اگرچه این کلام امام(علیه السلام)، پس از حکایت چگونگی بیعت مردم با ایشان برای خلافت آمده، ولی به طور ویژه، فایده حضور مردم را پس از بیعت، اجرای اوامر ولیّ امر ذکر کرده اند.

دوم. در کلام امام آمده است: «اگر خداوند از علما عهد و پیمان نگرفته بود….» حاصل مفاد این فقره آن است که خداوند متعال از علمای دین و در صدر آنان، از معصومان: پیمان گرفته است که در برابر ظلم ظالم و گرسنگی مظلوم ساکت ننشینند. پس اگر این پیمان الهی و آن قدرت باهم جمع شوند حجت بر ولیّ امر تمام می شود و قیام به امر ولایت بر امام واجب می شود.

در نهایت، به این نتیجه می رسیم که بیعت شرط فعلیت یافتن ولایت معصومان: نیست و دخالتی در وجوب اطاعت مردم از ایشان ندارد، بلکه مردم اگر بیعت هم نکنند بنابر ادلّه فراوان قطعی، اطاعت از معصومان: بر آن ها واجب است. فقط بیعت حجت را بر ولیّ امر تمام می کند تا اوامر الهی را اجرا نماید. (مؤمن، 1386، ص39 / نیز ر.ک: جوادی آملی، 1379، ص406)

اما درباره غیر معصومان:، اهل سنّت علاوه بر نص، بیعت اهل حل و عقد را موجب حصول امامّت برای بیعت شونده دانسته اند. (فخر رازی، 1986، ج 2، ص268 / شریف، 1325، ج 8، ص351 / غزالی، 1409، ص149).

اما در میان امامیه، این مسئله محل اختلاف است. برخی بر عدم تأثیر بیعت با غیر معصوم در امر ولایت نیز تأکید دارند و آن را همانند مسئله بیعت با معصوم می شمارند. (ر.ک: جوادی آملی، 1379، ص406 / اراکی، بی تا، ص341) برخی دیگر ولی با تفکیک میان معصوم و غیر معصوم، یا بیعت اهل حل و عقد را به عنوان عامل تعیین ولیّ پذیرفته اند (حسینی طهرانی، 1418، ج 3، ص181-200) و یا بیعت عمومی را در طول رضایت الهی قرار داده و آن را لازمه مشروعیت دانسته اند. (منتظری، ص493-511 / ر.ک: کدیور، 1380)

بیعت در سیره امیر مؤمنان(علیه السلام)

با تأمل در سخنان حضرت علی(علیه السلام) نمایان است که بیشتر بیانات ایشان در موضوع بیعت، مربوط به آزادانه و اختیاری بودن بیعت مردم با ایشان و غالباً برای احتجاج با مخالفان است که به برخی از آنها اشاره می گردد:

ـ «مردم برای بیعت با من، همانند هجوم شتران تشنه در روز آبشان، که ساربان رهایشان کرده و بند از پایشان برداشته است، بر من هجوم آوردند، تا آنجا که گمان بردم یا مرا خواهند کشت، یا یکدیگر را.» (سید رضی، خ54)

ـ «شما مثل شتران تازهزا، که به سوی بچه هایشان می دوند، به سمت من هجوم آوردید و بیعت بیعت می گفتید. من دستم را بستم و شما آن را گشودید. من دستم را پس می کشیدم و شما آن را به سوی خود می کشیدید.» (همان، خ137)

ـ در بیان بیعت طلحه و زبیر فرمودند: «نزدم آمدید و گفتید: دست بیعت دراز کن. گفتم: نه. گفتید: بلی. گفتم: نه. دستم را بستم، آن را گشودید. دستم را پس کشیدم، آن را پیش کشیدید، و همچون اشتران تشنه، که در روز آبشان به طرف آبشخورهایشان هجوم می برند، بر سر من هجوم آوردید. پس دستم را گشودم و شما آزادانه با من بیعت کردید و پیشاپیش شما (طلحه و زبیر) با اختیار و بدون هیچگونه اجباری، با من بیعت کردند.» (طبرسی، 1413، ج1، ص375).

ـ در نامه به مردم کوفه، هنگام عزیمت از مدینه به بصره فرمودند: «مردم نه از سر زور و اجبار، بلکه داوطلبانه و به اختیار با من بیعت کردند.» ( سیدرضی، ن 1)

ـ «پس از رحلت رسول خدا(صلی الله علیه و آله) من خود را سزاوارترین مردم به این کار (خلافت) می دانستم، اما مردم بر ابوبکر توافق کردند و من هم پذیرفتم و فرمان بردم. پس مرگ ابوبکر فرارسید و من فکر نمی کردم که او خلافت را از من بگرداند، لیکن عمر را گماشت و من باز پذیرفتم و فرمان بردم. عمر، که ضربت خورد، گمان می کردم که خلافت را از من بر نمی گرداند، اما او آن را در یک گروه شش نفره قرار داد که من یکی از آن ها بودم و عثمان را به خلافت گماشت و من پذیرفتم و فرمان بردم، تا آنکه عثمان کشته شد و مردم نزد من آمدند و همگی داوطلبانه و بدون اجبار با من بیعت کردند. (ابن اثیر، 1415، ج 4، ص106)

این بیان حضرت ناظر به میزان تأکید و پایبندی ایشان به آزادانه بودن بیعت است؛ زیرا در شرایطی که خلفای متعدد خلافت را غصب و مردم سکوت کردند، ایشان اصراری بر حکومت اجباری نداشتند، تا زمانیکه خود مردم آزادانه با ایشان بیعت کردند.

ـ همچنین بعضی بیانات حضرت بیانگر اتمام حجت با مردم است؛ از جمله، وقتی انصار با مردم درباره بیعت با حضرت علی(علیه السلام) سخن می گفتند، مردم همگی یک صدا گفتند: با میل و رغبت او را می پذیریم. حضرت علی(علیه السلام) به آنان فرمودند: «به من بگویید اینکه گفتید با میل و رغبت او را می پذیریم، آیا این را یک وظیفه الهی برخود می دانید یا یک نظر شخصی است که شما دارید؟» گفتند: نه، وظیفه ای است که خداوند – عزّوجل – آن را در قبال تو، بر ما واجب گردانیده است. (ابن اعثم کوفی، 1411ق، ج2، ص435)

ـ در بیان بعضی آیات قرآن، به موضوع بیعت اشاره کرده اند؛ از جمله اینکه اصبغ بن نباته می گوید: نزد امیرالمؤمنین(علیه السلام) نشسته بودم که ابن کواء وارد شد و گفت ای امیرمؤمنان، مراد از «خانه ها» در این سخن خداوند – عزوجل – چیست؟ «وَلَیْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوْاْ الْبُیُوتَ مِن ظُهُورِهَا وَلَـکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقَى وَأْتُواْ الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوَابِهَا» (بقره: 189) علی(علیه السلام) فرمودند: «ماییم آن خانه هایی که خدا دستور داده است از درهای آن وارد شوند. پس هر که با ما بیعت کند و به ولایت ما اقرار کند به این خانه ها از درهایشان وارد شده است و هر که از ما سرپیچی کند و دیگران را بر ما ترجیح دهد در واقع از پشت خانه ها وارد شده است.» (طبرسی، 1413، ج1، ص540)

از مسئله وجوب اطاعت و لزوم وفاداری به مفاد بیعت که بگذریم، در کلمات حضرت درباره بیعت، چند نکته مهم وجود دارد که درک آن ها کمک شایانی به درک جایگاه بیعت در اندیشه سیاسی اسلام می کند:

گفته شده برخی کلمات حضرت گویای آن است که بیعت مسلمانان می تواند مبنای مشروعیت و حقانیت ولایت سیاسی باشد. برای نمونه، در نامه 6 نهج البلاغه، خطاب به معاویه آمده است: «همان کسانی که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کردند با همان شرایط و کیفیت، با من بیعت کردند. بنابراین، نه آنکه حاضر بود اختیار فسخ دارد و نه آنکه غایب بود اجازه رد کردن دارد.»

همچنین پس از آنکه کسانی نظیر سعد بن ابی وقاص، محمّد بن مسلمه، حسّان بن ثابت و اسامه بن زید از بیعت او سرباز زدند، حضرت علی(علیه السلام) در خطبه ای فرمودند: ای مردم، شما با من بیعت کردید بر آنچه با مردمان پیش از من بیعت نمودید. این بیعتی است عمومی که هر کس از آن سر باز زند از دین اسلام سر باز زده و راه دیگری جز راه مسلمانان پیموده است. (مفید، بی تا، ج1، ص257)

ظاهر این عبارت آن است که زمام امر انتخاب ولیّ مسلمانان به دست مسلمانان است و از میان افراد حاضر، آنان که شایستگی انتخاب دارند اگر با کسی بیعت کردند او امام مسلمانان بوده و اطاعت از او لازم است و دیگران حق مخالفت ندارند. این مبحث از دو جهت بحث برانگیز است:

اول اینکه – همانگونه که گفته شد – شیعه معتقد است: امامت و ولایت به نصب الهی است، و حال آنکه ظاهر این کلمات، بیعت مسلمانان را مبنای مشروعیت و حقانیت ولایت سیاسی امیرمؤمنان اعلام می دارد.

دوم اینکه، خلفای سهگانه پیش از حضرت علی(علیه السلام) و بسیاری از خلفای پس از او با نوعی بیعت بر خلافت خود ادامه داده اند و با وجود این، همه باید مشروع و مقبول باشند، و حال آنکه در روایات فراوانی، این ولایت ها غاصبانه و طاغوتی خوانده شده است.

در پاسخ به این شبهات، باید گفت: با توجه به این واقعیت که اعتقاد به نصب شرعی و الهی امام از مقولات تشیّع است، ظاهر این عبارت را حمل بر جدال احسن کرده اند. در واقع، امام در مقابل کسانی که اینهمه روایات نبوی دالّ بر نصب ایشان به امامت و واقعه مهم غدیر خم را نادیده گرفته اند و سال ها ایشان را از حق شرعی خویش محروم ساخته اند، نمی توانستند با یادآوری ادّله نصب احتجاج کنند، بلکه تنها به وسیله استدلال جدلی با آن ها گفت وگو کردند؛ یعنی با مقبولات و مسلّمات آنان با آنها مجادله کردند (واعظی، 1379، ص214) جان سخن ایشان در این استدلال، آن است که «کسانی که خلفای پیش از من را از طریق بیعت به خلافت سیاسی رساندند همان ها اکنون با من بیعت کرده اند. اگر بیعت آنان از نظر شما مبنای مشروعیت سیاسی است، پس باید به ولایت سیاسی من نیز گردن نهید.» این بحث در بیشتر کتاب های کلامی درجه اول امامیه نیز منعکس شده و تحلیل های مختلفی – از جمله آنچه گذشت – درباره آن ارائه شده است. (ر. ک. طوسی، 1406، ص324-326 / شریف مرتضی، 1410، ج 2، ص149-158 / شیخ مفید 1413، ص250-254)

دوم اینکه، از برخی عبارات حضرت در باب بیعت استفاده می شود که بیعت برای اعطای ولایت سیاسی، شأن گروه خاصی از مردم است و مربوط به تمام مردم نیست. برای مثال، خطاب به مردم فرمودند: «بیعت مربوط به شما نیست. بیعت از آن اصحاب بدر است. هرکسی را که آنان خلیفه کنند خلیفه مسلمانان می شود.» (بلاذری، بی تا، ج4، ص560)

در نامه ششم نهج البلاغه خطاب به معاویه آمده است: انتخاب خلیفه تنها در شأن مهاجران و انصار است. حال این سؤال مطرح می شود که آیا بیعت همه مردم با حاکم ضرورت دارد تا حکومت او مشروعیت یابد؟ یا بیعت اکثریت کافی است؟ یا بیعت تعدادی از افراد که حاکم واجد شرایط بتواند با همکاری آن ها قدرت را به دست گیرد یا بیعت اهل حل و عقد لازم است؟ برخی از فقهای معاصر بیان حضرت را ناظر به شرایطی دانسته اند که امکان دریافت آراء همه مردم فراهم نبوده، ولی در شرایطی که امکان آن باشد باید رأی همه دریافت شود.

اما نکته مهم این است که بیانات حضرت را بر شرایط خاص حمل کردن، نیازمند دلیل است. از این رو، باید به صورت یک احتمال مطرح شود. عده ای معتقدند: همین که عده ای از مردم با انجام وظیفه خویش، در جهت حمایت از حاکم واجد شرایط، زمینه تحقق حکومتش را فراهم کنند. کافی است، حتی اگر آن عده اکثریت نباشند. فقط در این صورت مشکل کارآمدی وعدم همکاری عموم مردم پیش می آید. ولی چنانچه حاکم مشروع بتواند با عده اندکی حکومت تشکیل دهد باید چنین کند. احتمال دیگری که مطرح شده است چون رضایت اهل حل و عقد، که بزرگان قوم بوده اند، معمولاً رضایت عمومی را در پی دارد، از این نظر، کافی دانسته شده است. اما این احتمال نیز مبهم است؛ زیرا بیعت اهل حل و عقد لزوماً رضایت عمومی را به همراه ندارد. (احسان پور، 1386، ص99)

مسئله دیگر این است که باید جایگاه بدریون را در تاریخ بررسی کرد و دید آیا در سیره رسول خدا بدریون جایگاه خاص و ویژه ای داشته اند، به گونهای که آنان را تا حدی متمایز کند که رأی و نظر آنان بر دیگران رجحان داشته باشد؟ با نگاهی به آیات قرآن و روایات، درمی یابیم که اصحاب رسول خدا(صلی الله علیه و آله) مانند دیگر مؤمنان تا زمانی که مطیع خدا و رسول او باشند نزد خداوند مأجور و محترم اند و به خودی خود، امتیاز ویژه ای ندارند و برای هر انسانی تا زمان مرگ احتمال لغزش وجود دارد و خداوند غیر از معصومان کس دیگری را از لغزش در امان ندانسته است. علاّمه طباطبایی نیز ذیل آیه 1 سوره ممتحنه در بیان روایاتی که بدریون را از مجازات مصون دانسته، به این موضوع اشاره نموده و این روایات را جعلی دانسته است. (طباطبائی، 1417، ج19، ص237) برخی نیز احتمال داده اند که با توجه به بقای بدریون بر عدالت و دفاع از حق یا وقوف و اطلاع ایشان بر موازین اسلام و اهداف پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) امام(علیه السلام) چنین پیشنهادی را مطرح کرده اند. (منتظری، 1409، ج 1، ص558)

نکته ای که منطقی تر به نظر می رسد اینکه استناد امام به بیعت مهاجران و انصار در واقع، استدلال جدلی و به آن سبب بود که مخالفانشان را – که بیعت خلفای قبل را به استناد همان شیوه مشروع می دانستند – قانع کنند. در واقع، شیوه پذیرفته شده در بیعت، بیعت مهاجران و انصار بوده است. (جعفریان،1380، ص28)

نکته دیگری که در بیانات امام علی(علیه السلام) وجود دارد لزوم وفای به بیعت است. ایشان در بیانی می فرمایند: «مردم تا وقتی بیعت نکرده اند اختیار دارند و موظف به اطاعت از کسی نیستند، ولی اگر بیعت کردند دیگر اختیاری ندارند و موظّف به پیروی از حاکم هستند.» (سیدرضی، خ173) در جامعه اسلامی ، اقلیتی که با حاکم بیعت نکرده اند چنانچه کناره گیری آنان ضرری متوجه حکومت نکند و اقدام عملی علیه حکومت نداشته باشند حقوقشان محفوظ است. اما اگر اقدامات عملی علیه حکومت انجام دهند با برخورد حاکمیت روبه رو خواهند شد. امام علی(علیه السلام) برخی از افراد مانند سعد بن ابی وقاص یا اسامه بن زید را به علت بیعت نکردن به حال خود واگذشتند. اما افرادی مانند معاویه، که بیعت نکردن آنان اقدامات عملی بر ضد حکومت امام را به دنبال داشت هیچگاه پذیرفته نشدند و مورد سرزنش و توبیخ قرار داشتند. (احسان پور، 1386، ص99)

بیعت در سیره سایر معصومان:

پس از حضرت علی(علیه السلام) برخی امامان دیگر نیز به نوعی با مسئله بیعت با حاکمان ظالم مواجه بودند. اما با عنایت به اینکه اگر بیعت می کردند شرعاً موظّف به اطاعت می شدند حتی در مواقعی که برای مصلحت جامعه با حاکم ظالم بیعت می کردند، حاضر به نقض عهد نمی شدند. از این رو، امام حسین(علیه السلام) با توجه به پیمان صلح امام حسن(علیه السلام) با معاویه و بیعتی که با او کرده بودند، به مبارزه علنی با معاویه برنخاستند، با اینکه در نامه ای به معاویه نوشتند: «و انی و الله، ما اعرف افضل من جهادک، فان افعل فان قربه الیربی (سمعانی، 1408، ج3، ص153) در همان حال، به خاطر بیعت و پیمان مصالحه، زمینه اجتماعی چنین قیامی را فراهم نمی دیدند. از این رو، در جواب حجر بن عدی، که ایشان را به قیام علیه معاویه دعوت کرده بود، فرمودند: «انا قد بایعنا و عاهدنا و لا سبیل الی نقض بیعتنا.» (دینوری، 1409، ص22)

در میان ائمّه اطهار: پس از امام حسین(علیه السلام) تا زمان امام رضا(علیه السلام)، به صورت جدّی مبحث «بیعت» مطرح نبود. در زمان امام رضا(علیه السلام) به سبب فشاری که مأمون برای بیعت به ایشان آورد، این مسأله دوباره مطرح شد. محمّد بن عرفه می گوید: به امام رضا(علیه السلام) گفتم: ای پسر پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) چه چیزی شما را به پذیرش ولایتعهدی واداشت. فرمود: «همان چیزی که جدّم امیرالمؤمنین را به پذیرش عضویت در شورای عمر واداشت. (صدوق، بی تا، ج 2، ص141) شیخ صدوق به نقل از ابیصلت هروی آورده است که امام رضا(علیه السلام) در پاسخ به تهدید مأمون که گفت: اگر ولایتعهدی را نپذیری تو را به آن مجبور می سازم و چنانچه زیر بار نروی گردنت را می زنم، فرمودند: «خداوند – عزوجل – مرا نهی فرموده از اینکه با دست خود، خویش را به کشتن دهم. پس حال که چنین است، می پذیرم.» (صدوق، 1417، ص125)

نتیجه گیری

با تأملی به قرآن و روایات، می توان گفت: بیعت با رهبر از نگاه اسلام، در واقع، انشای نوعی معامله و قراردادی شرعی است که بیعت کننده متعهد می شود در برابر تأمین نیازهای مادی و معنوی او توسط رهبر، تا پای جان در راه اجرای خواسته های رهبر از وی اطاعت کند.
حقیقت بیعت یک رابطه اخلاقی، حقوقی و سیاسی خاص بین مردم و رهبر سیاسی آن هاست و مفاد آن را تعهد بر اطاعت و پی روی مردم از رهبرشان تشکیل می دهد. به بیان دیگر، بیعت نوعی عقد یا پیمان شرعی است و مشمول قانون کلی (اوفوا بالعقود) است و بر این اساس وفا به بیعت امام عادل، واجب بوده و شکستن آن حرام است، مگر آنکه بیعت پذیر اجازه فسخ بیعت دهد یا بیعت کننده ضمن بیعت، مجاز بودن به فسخ بیعت را شرط کند. همین وفاداری در خصوص بیعتپذیر نیز الزامی بوده و عمل کردن او به شروط بیعت واجب و نقض شروط توسط وی حرام است.
حاکم در نظام اسلامی، مجری اوامر پروردگار عالم است و پذیرش بیعت تنها برای این منظور معنا و مفهوم دارد. با این بینش، رفتار سیاسی شهروندان نیز رنگ عبادی به خود می گیرد و انتخاب حاکم تکلیف شرعی محسوب می شود و در شرایط گوناگون محکوم به یکی از احکام پنجگانه است.
از آیات قرآن به خوبی برمی آید که حق ولایت پیامبر و ائمّه معصومان: امری مستند به بیعت نیست، بلکه از جانب پروردگار به ایشان عطا شده است. استناد حضرت علی(علیه السلام) در مقام بحث با مخالفان، به موضوعاتی مانند شورای مهاجران و انصار و بیعت عمومی مردم و مانند آن را نمی توان بدون قید و شرط و به صورت مطلق ارزیابی کرد، بلکه این موضوعات را باید در کنار دیگر دیدگاه ها و عملکرد آن حضرت، به ویژه تاکید همیشگی بر حقانیت واولویت خود برای خلافت و نیز مواضع صریح نسبت به واگذاری حکومت به خلفای پیشین از طریق شورا و بیعت، مطمح نظر قرار داد.
با نگاهی به احادیثی که کیفیت بیعت مسلمانان با پیامبر خدا(صلی الله علیه و آله) و حضرت علی(علیه السلام) را بیان کرده اند، می توان گفت: چگونگی بیعت در نظام اسلامی، بستگی به سنّت و فرهنگ جامعه در انعقاد این پیمان دارد. بنابراین، همچنان که امام خمینی(ره) هم تصریح کرده، در عصر حاضر، که سنّت های گذشته در ارتباط با بیعت با رهبر منسوخ گردیده است، این پیمان می تواند از طریق همه پرسی یا نمایندگان مردم منعقد شود و احکام بیعت بر آن مترتب گردد.

مراجع

ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایه فی غریب الحدیث والاثر، بیروت، المکتبه الاسلامیه، بی تا.
ابن اعثم کوفی، ابومحمّد احمد، الفتوح، بیروت، دارالاضواء، 1411 ق.
ابن خلدون، عبدالرحمان بن محمّد، مقدمه، مراجعه: زکار سهیل، تحقیق: شحاده خلیل، بیروت، دارالفکر، بی تا.
ابن منظور، محمّد بن مکرم، لسان العرب، قم، ادب الحوزه، 1363.
ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، تحقیق محمّدجعفر یاحقی و محمّدمهدی ناصح، مشهد، بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی، 1408ق.
اراکی، محسن، نظریه الحکم فی الاسلام، قم، مجمع الفکر الاسلامی، بی تا.
آصفی، محمّد، تحلیل فقهی بیعت، نشریه کیهان اندیشه، ش51، سال 13.
بازرگان، مهدی، آخرت و خدا، هدف بعثت انبیاء، مؤسسه خدماتی فرهنگی رسا، بی تا.
بخاری، ابوعبدالله محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، بیروت، دار ابن کثیر،1410 ق.
بلاذری، انساب الاشراف، بی جا، بی تا.
پیشگاهی فرد، زهرا، «حضرت علی و نقش آرای عمومی در شکل گیری نظام سیاسی آرمانی تشیع»، نشریه شیعه شناسی، ش31، 1389).
جرجانی، میرسید شریف، شرح المواقف للایجی، تصحیح بدرالدین نعسانی، افست قم، الشریف الرضی، 1325ق.
جعفریان، رسول، تاریخ تحوّل دولت وخلافت از برآمدن اسلام تا برافتادن سفیانیان، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، 1377,
جعفریان، رسول، تاریخ و سیره سیاسی امیرالمؤمنین(علیه السلام)، قم، دلیل ما،1380.
جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه: ولایت، فقاهت و عدالت، قم، اسراء، 1379,
حائری، مهدی، حکمت و حکومت، لندن، 1994,
حسینی طهرانی، محمّد حسین، ولایه الفقیه فی حکومه الاسلام، بیروت، دارالمحجه البیضاء، 1418.
دینوری، ابوحنیف احمد بن داود، الاخبار الطول، قم، منشورات الشریف الرضی، 1409 ق.
رازی، فخرالدین، الاربعین فی اصول الدین، قاهره، مکتبه الکلیات الازهریه، 1986,
سروش محلاّتی، محمّد، دین و دولت در اندیشه ی اسلامی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1378,
سمعانی، ابوسعد بن محمد، انساب الاشراف، بیروت، دارالجنان، 1408ق.
شریف مرتضی، الشافی فی الامامه، ت سیدعبدالزهراء حسینی، تهران، مؤسسه الصادق(علیه السلام)، 1410ق.
شیخ مفید، محمد بن نعمان، الارشاد، بی جا، بی تا.
شیخ مفید، محمد بن نعمان، الفصول المختاره، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید، 1413ق.
صدوق، محمّد بن علی، امالی، قم، موسسه البعثه،1417 ق.
صدوق، محمّد بن علی، عیون اخبارالرضا، تهران، منشورات جهان، [بی تا].
طباطبائی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات، 1417,
طبرسی، احمد بن علی بن ابی طالب، الاحتجاج علی اهل اللجاج، قم، اسوه،1413 ق.
طبری، محمّد بن جریر، تاریخ طبری، قاهره، دارالمعارف، 1968م.
طوسی، ابوجعفر، الاقتصاد فی ما یتعلق بالاعتقاد، بیروت، دارالاضواء، 1406.
عمید زنجانی، عباسعلی، امامت از دیدگاه نهج البلاغه، تهران، بنیاد نهج البلاغه، 1368.
غزالی، ابوحامد، الاقتصاد فی الاعتقاد، بیروت، دارالکتب العلمیه، 1409,
فخرالدین رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب (تفسیر کبیر)، بیروت، داراحیاء التراث، 1420.
قاضی زاده، کاظم، ولایت فقیه و حکومت اسلامی در منظر امام خمینی، تهران وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1378,
قمی، علی ابن ابراهیم، تفسیر القمی، تحقیق موسوی جزایری، طیب، قم، دارالکتاب، 1363.
کدیور، محسن، نظریه های دولت در فقه شیعه، تهران، نشر نی، 1380.
کلینی، محمّد بن یعقوب، الکافی، بی جا، بی تا.
مجلسی، محمّدباقر، بحارالانوار، تهران، مکتبه الاسلامیه،1403 ق.
محمّدی ری شهری، محمّد، دانشنامه قرآن و حدیث، تهران،1390,
مزینانی، محمّد صادق، نشریه ی حکومت اسلامی، ش 42، صص 28-65.
مطهّری، حمیدرضا، بیعت و کارکردهای آن در عصر جاهلی و صدر اسلام، نشریه تاریخ اسلام، ش16، 1382.
معرفت، محمّد هادی، ولایت فقیه، قم، یاران، 1377,
منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه، 1409ق.
مؤمن قمی، محمّد، الولایه الالهیه الاسلامیه او الحکومه الاسلامیه، قم، مؤسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین، بی تا.
مؤمن قمی، محمّد، «بیعت (1): ادلّه بیعت در قرآن»، مجله ی فقه اهل بیت، ش15، پائیز 1386.
سیدرضی، نهج البلاغه، شرح صبحی صالح، قم، دارالهجره، [بی تا].
واعظی، احمد، «میزان انطباق بیعت با دموکراسی در نگاه امام علی(علیه السلام)»، اندیشه حوزه، ش4.
هندی، علاءالدین علی المتقی، کنزالعمّال فی سنن الاقوال والافعال، حلب، مکتبه التراث الاسلامی.

منبع: شیعه شناسی

نویسندگان: محمود احمدنژاد؛ نعمت داورپناه

منبع خبر : شیعه نیوز

محتوای این خبر به صورت خودکار از سایتهای مورد تایید ج.ا دریافت شده و بدون هیچ دخل و تصرفی نمایش داده می شود. اگر به هر دلیلی نیاز است که خبر حذف شود، لطفا از این لینک استفاده نمایید تا در اسرع وقت اقدام شود.
کلیدواژه های این خبر
معاهده   مشروعیت   امام علی علیه السلام   خرید آنلاین   شیعی   امام حسن مجتبی علیه السلام   بیعت   قرآن کریم   امامان معصوم   حکومت اسلامی   صدر اسلام   مقاله   تشیع   امامان   مسلمین   رسول الله صلى الله علیه و سلم   امام حسین علیه السلام   وفاداری   خلقت   عید غدیر خم  
اخبار مرتبط
کاروان اسرای کربلا در کدام اربعین به کربلا گام نهادند؟
خبرآنلاین
امتیازات شیعه از چند منظر
شیعه نیوز
امام علی ( علیه السلام ) و عدالت گرایی
شیعه نیوز
زینب (س)؛ سرسلسله بانوان عاشورایی 
ایرنا
کرسی تخصصی «اهل بیت(ع) و فتوحات» برگزار شد
رسانیوز
نظریات مرتبط به رویکرد اهل بیت(ع) نسبت به فتوحات بررسی شد
خبرگزاری حوزه
بانوان مسلمان در جهان باید مصداق آگاهی و بصیرت باشند
مهر نیوز
آشنایی با حدیث ثقلین و دلایل نقل شدن آن
آریا
پاسخ به شبهاتی در ارتباط با سوگواری برای امام حسین(ع)
ایکنا
تصریح پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) به امامت دوازده امام شیعه
شیعه نیوز
همایش حضرت ابوطالب(ع) باید در دنیا صدا کند
شیعه نیوز
روش آشنا کردن اهل سنت با اهل بیت(علیهم السلام)
شیعه نیوز
فلسفه و علل مهدویت در اسلام
شیعه نیوز
عزاداری امام حسین علیه السلام در محضر امامان شیعه علیهم السلام
شیعه نیوز
سیره ائمه اطهار(علیها السلام ) در عزاداری
شیعه نیوز
آرمان شناسی قیام های شیعی با رویکرد به شعارها و نمادها (3)
شیعه نیوز
مطالبی از زندگی نامه (امام) بخاری
شیعه نیوز
چه کسی به امام حسن ( علیه السلام ) گفت یا مذل المومنین؟ در حالی که این شخص از شرکت در جنگ جمل تخلف و سرپیچی کرد و امام علی ( علیه السلام ) وی را توبیخ نمود، ولی در قیام توابین به شهادت رسید؟!
شیعه نیوز
تلاش شبانه روزی از ویژگی های حکومت اهل بیت است
مهر نیوز
چرا امام سجاد، جهاد علیه کفار را نپذیرفت؟
بولتن نیوز
چرا امام حسن( علیه السلام ) و امام حسین ( علیه السلام ) بعد از جنگ جمل برای آزادی مروان حکم نزد امام علی( علیه السلام ) واسطه شده و شفاعت کردند؟
شیعه نیوز
تحلیلی بر علل وقوع عاشورا
جام نیوز
چرا اسامی امامان در قرآن نیامده است؟
آریا
شرح مختصری از زندگینامه امام زین العابدین (ع) / چرا لقب صاحب پینه ها به امام چهارم دادند؟
باشگاه خبرنگاران
انصار چه کسانی بودند؟
شیعه نیوز
آیا کسی از ذریه رسول الله به منصب خلیفه (به معنی آمیر المومنین) رسیده است؟ چرا؟
شیعه نیوز
آیا همانگونه که تاریخ طبری نقل کرده، حسنین( علیه السلام ) در زمان خلیفه دوم در جنگ بر علیه ایرانیان شرکت داشتند؟!
شیعه نیوز
آیا امامت امام حسن ( علیه السلام ) قبل از امام حسین ( علیه السلام ) دلیل بر برتری وجودی است؟
شیعه نیوز
فهم بشر از مقوله حق و باطل؛ بالاترین پیام عاشورا
ایکنا
تبعات ترک معروف و جایگزینی آن با منکر/ امام حسین(ع) برای مقابله با کدام منکرها قیام کرد؟
ایکنا
اکثر اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام با FATF مخالف هستند
میزان
تشریح سه هدف امام حسین(ع) از قیام عاشورا/ دولتمردان از مکتب عاشورا درس بگیرند
راه دانا
قم در روز عاشورای حسینی به سوگ نشست
ایرنا
قیام امام حسین(ع)، روحیه اسلام ناب و اصیل را احیا کرد
ایسنا
پیام قیام اباعبدالله(ع) در امر به معروف، به معنای وحدت بود
ایکنا
عده ای برای پوشاندن ضعف خود القا می کنند رهبری مانع حل مشکلات جامعه است
رسانیوز
شیخ حسین انصاریان: حضرت عباس از 4 خورشید هدایت، نور کسب کرد
تسنیم
اجتماع عظیم اربعین حسینی تنها مختص مسلمانان و شیعیان نیست/ در خصوص اربعین کار رسانه ای خاصی انجام نشده است
خبرگزاری حوزه
آیت الله اراکی:رهبری را به امری که علاقه ندارند،مجبور نکنیم
دنیای اقتصاد
تمام وجود حضرت عباس(ع) ادب و تسلیم بود/ تصحیح یک اشتباه تاریخی
ایکنا
اخبار مرتبط
bltخبرآنلاین : کاروان اسرای کربلا در کدام اربعین به کربلا گام نهادند؟
bltشیعه نیوز : امتیازات شیعه از چند منظر
bltشیعه نیوز : امام علی ( علیه السلام ) و عدالت گرایی
bltایرنا : زینب (س)؛ سرسلسله بانوان عاشورایی 
bltرسانیوز : کرسی تخصصی «اهل بیت(ع) و فتوحات» برگزار شد
bltخبرگزاری حوزه : نظریات مرتبط به رویکرد اهل بیت(ع) نسبت به فتوحات بررسی شد
bltمهر نیوز : بانوان مسلمان در جهان باید مصداق آگاهی و بصیرت باشند
bltآریا : آشنایی با حدیث ثقلین و دلایل نقل شدن آن
bltایکنا : پاسخ به شبهاتی در ارتباط با سوگواری برای امام حسین(ع)
bltشیعه نیوز : تصریح پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) به امامت دوازده امام شیعه
bltشیعه نیوز : همایش حضرت ابوطالب(ع) باید در دنیا صدا کند
bltشیعه نیوز : روش آشنا کردن اهل سنت با اهل بیت(علیهم السلام)
bltشیعه نیوز : فلسفه و علل مهدویت در اسلام
bltشیعه نیوز : عزاداری امام حسین علیه السلام در محضر امامان شیعه علیهم السلام
bltشیعه نیوز : سیره ائمه اطهار(علیها السلام ) در عزاداری
bltشیعه نیوز : آرمان شناسی قیام های شیعی با رویکرد به شعارها و نمادها (3)
bltشیعه نیوز : مطالبی از زندگی نامه (امام) بخاری
bltشیعه نیوز : چه کسی به امام حسن ( علیه السلام ) گفت یا مذل المومنین؟ در حالی که این شخص از شرکت در جنگ جمل تخلف و سرپیچی کرد و امام علی ( علیه السلام ) وی را توبیخ نمود، ولی در قیام توابین به شهادت رسید؟!
bltمهر نیوز : تلاش شبانه روزی از ویژگی های حکومت اهل بیت است
bltبولتن نیوز : چرا امام سجاد، جهاد علیه کفار را نپذیرفت؟
bltشیعه نیوز : چرا امام حسن( علیه السلام ) و امام حسین ( علیه السلام ) بعد از جنگ جمل برای آزادی مروان حکم نزد امام علی( علیه السلام ) واسطه شده و شفاعت کردند؟
bltجام نیوز : تحلیلی بر علل وقوع عاشورا
bltآریا : چرا اسامی امامان در قرآن نیامده است؟
bltباشگاه خبرنگاران : شرح مختصری از زندگینامه امام زین العابدین (ع) / چرا لقب صاحب پینه ها به امام چهارم دادند؟
bltشیعه نیوز : انصار چه کسانی بودند؟
bltشیعه نیوز : آیا کسی از ذریه رسول الله به منصب خلیفه (به معنی آمیر المومنین) رسیده است؟ چرا؟
bltشیعه نیوز : آیا همانگونه که تاریخ طبری نقل کرده، حسنین( علیه السلام ) در زمان خلیفه دوم در جنگ بر علیه ایرانیان شرکت داشتند؟!
bltشیعه نیوز : آیا امامت امام حسن ( علیه السلام ) قبل از امام حسین ( علیه السلام ) دلیل بر برتری وجودی است؟
bltایکنا : فهم بشر از مقوله حق و باطل؛ بالاترین پیام عاشورا
bltایکنا : تبعات ترک معروف و جایگزینی آن با منکر/ امام حسین(ع) برای مقابله با کدام منکرها قیام کرد؟
bltمیزان : اکثر اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام با FATF مخالف هستند
bltراه دانا : تشریح سه هدف امام حسین(ع) از قیام عاشورا/ دولتمردان از مکتب عاشورا درس بگیرند
bltایرنا : قم در روز عاشورای حسینی به سوگ نشست
bltایسنا : قیام امام حسین(ع)، روحیه اسلام ناب و اصیل را احیا کرد
bltایکنا : پیام قیام اباعبدالله(ع) در امر به معروف، به معنای وحدت بود
bltرسانیوز : عده ای برای پوشاندن ضعف خود القا می کنند رهبری مانع حل مشکلات جامعه است
bltتسنیم : شیخ حسین انصاریان: حضرت عباس از 4 خورشید هدایت، نور کسب کرد
bltخبرگزاری حوزه : اجتماع عظیم اربعین حسینی تنها مختص مسلمانان و شیعیان نیست/ در خصوص اربعین کار رسانه ای خاصی انجام نشده است
bltدنیای اقتصاد : آیت الله اراکی:رهبری را به امری که علاقه ندارند،مجبور نکنیم
bltایکنا : تمام وجود حضرت عباس(ع) ادب و تسلیم بود/ تصحیح یک اشتباه تاریخی
پستهای شبکه های اجتماعی مرتبط




 |  درباره ما |  ارتباط با ما |  تبلیغات |  آخرین پستها |  تیتراخبار |  خبرگزاریها |  صفحه اصلی | 

مخبر جامعترین و بزرگترین سایت جمع آوری اخبار ایران می باشد که توسط موتور هوشمند جمع آوری و پیش پردازش اخبار هزاران فید خبری را جمع آوری نموده و در اختیار مخاطبان قرار می دهد.
مخبر هیچگونه مسئولیتی در قبال محتوای منتشر شده نخواهد داشت.