روایت رفع قلم ملاک بلوغ را روشن نمی کند / تقریری بر وضعیت سند و دلالت روایت

روایت رفع قلم ملاک بلوغ را روشن نمی کند / تقریری بر وضعیت سند و دلالت روایت
حجت الاسلام والمسلمین محمد سروش محلاتی در ادامه مباحث خارج فقه خود پیرامون بلوغ عبادی دختران، به تبیین ادله روایی پرداخت و با اشاره به روایت رفع قلم که در خصال شیخ صدوق و منابع عامه وارد شده، بیان کرد: گرچه سند روایت ضعیف است، اما عمل فقها، جابر ضعف سندی است و قرائن دیگری هم اعتبار روایت را تایید ...
روایت رفع قلم ملاک بلوغ را روشن نمی کند / تقریری بر وضعیت سند و دلالت روایت

به گزارش ایکنا، پنجمین جلسه از درس خارج فقه حجت الاسلام والمسلمین محمد سروش محلاتی، با موضوع «بلوغ (عبادی) دختران»، امروز، 30 فروردین ماه، برگزار شد که در ادامه مشروح آن را می خوانید؛

در این بحث، آیات مربوطه را مطرح کردیم و حالا نوبت به روایات می رسد. در زمینه روایات، یک روایت از رسول خدا(ص) مورد استناد قرار گرفته و روایات متعددی هم از ائمه(ع) رسیده است. روایت رسول خدا(ص) چنین است: قلم از کودک برداشته شده تا اینکه به حد احتلام برسد. این روایت با همان آیه شریفه سوره نور که بلوغ الحلم را مطرح می کرد، منطبق است. کودکی تا احتلام ادامه دارد و قلم تکلیف از صبی برداشته شده است. شیخ صدوق در کتاب خصال آورده است: «حَدَّثَنَا اَلْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ اَلسَّكُونِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا اَلْحَضْرَمِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي مُعَاوِيَةَ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي عَنِ اَلْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ قَالَ: أُتِيَ عُمَرُ بِامْرَأَةٍ مَجْنُونَةٍ قَدْ فَجَرَتْ فَأَمَرَ بِرَجْمِهَا فَمَرُّوا بِهَا عَلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ مَا هَذِهِ قَالُوا مَجْنُونَةٌ فَجَرَتْ فَأَمَرَ بِهَا عُمَرُ أَنْ تُرْجَمَ فَقَالَ لاَ تَعْجَلُوا فَأَتَى عُمَرَ فَقَالَ لَهُ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ اَلْقَلَمَ رُفِعَ عَنْ ثَلاَثَةٍ عَنِ اَلصَّبِيِّ حَتَّى يَحْتَلِمَ وَ عَنِ اَلْمَجْنُونِ حَتَّى يُفِيقَ وَ عَنِ اَلنَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ؛ زنی را نزد خلیفه دوم آوردند که متهم به زنا بود و حکم به رجم او داده شد. امام علی(ع) عبور می کرد و فرمودند مسئله چیست؟ گفتند این یک زنی مجنون است که مرتکب زنا شده و عمر حکم به رجم صادر کرده است. امام علی(ع) فرمودند عجله نکنید. حضرت(ع) نزد خلیفه رفتند و فرمودند: آیا نمی دانی قلم از سه گروه برداشته شده است و مسئولیت ندارند؟ یکی از کودک تا وقتی که به حد احتلام برسد، دوم از دیوانه تا وقتی که آگاه شود و سه از انسان خواب تا وقتی که بیدار شود.

این روایت را در منابع خودمان فقط در کتاب خصال شیخ صدوق با این سند داریم؛ یعنی در کتب اربعه، این روایت نقل نشده است. البته این سند مورد اعتماد نیست و نمی توان حجیت آن را اثبات کرد، اما در عین حال رفع قلم یک حدیث معروف و مشهور است و این روایت در طول هزار سال مورد استناد فقها قرار گرفته است. اما آیا می توان راهی برای اعتبار این سند پیدا کرد؟ چند جهت در اینجا دخالت دارد؛ اول اینکه قدمای اصحاب در قرون متعدد به این روایت استناد کرده اند و این روایت عمل اصحاب را دارد و به تعبیری برای ضعف سند، جابر وجود دارد. سیدمرتضی در ناصریات در مسئله نفی زکات از صبی به این روایت استناد کرده است. شیخ هم در کتاب خلاف در مسئله نفی وجوب زکات از صبی به این روایت استناد کرده است.

نکته دوم، تعبیرات برخی از بزرگان در مورد این روایت است. مثلاً ابن ادریس که خود منکر حجیت خبر واحد است، این روایت را مجمع علیه تلقی می کند و می گوید بر این سخن پیامبر(ص) اجماع وجود دارد. صاحب جواهر هم می گوید روایت مشهوری است که فریقین نقل کرده اند و اصحاب در کتب فروع و امامت آورده اند. اما نکته دیگر این است که همه بزرگانی که در مباحث فقهی اعتنای خاصی به بررسی اسانید روایت دارند، وقتی به این روایت رسیده اند، بدون اشکال این سند را قبول کرده اند. مثلاً در میان فقهای ما، مرحوم صاحب مدارک معروف به دقت نظر در اسانید است و در این کتاب مکرر به این روایت استناد کرده است. آیت الله خویی هم در سخت گیری نسبت به اسانید شهره بودند و در آثار فقهی ایشان، ده ها مورد استناد به این روایت وجود دارد.

نکته چهارم اینکه بسیاری از محدثین عامه این روایت را نقل کرده و به آن اعتماد کرده اند که خود این مطلب نیز اطمینان به روایت را بیشتر می کند. مخصوصاً که این روایت از سوی عامه که نقل شده، همراه با مقدمه ای است که آن مقدمه اعتماد به روایت را بیشتر می کند که حادثه ای اتفاق می افتد و زنی دیوانه مرکتب زنا می شود و خلیفه حکم به اجرای حد می دهد و امام علی(ع) با استناد به این سخن، جلوی این کار را می گیرند. در چنین موضوعی با توجه به اینکه نسبت به امام علی(ع) نقل فضائل مورد توجه آنها نبوده و قدح خلفا هم ساده نبوده و این موضوع اثبات فضیلت برای امام(ع) و قدح نسبت به خلیفه است، اما منابع اهل سنت این روایت را به همین صورت نقل کرده اند؛ لذا در این روایات داعی برای جعل وجود ندارد. بنابراین انسان به صدور این روایت اطمینان پیدا می کند.

آیت الله شبیری در مباحث نکاح خود این روایت را که مطرح فرمودند و تعبیرشان این است که این روایت در بسیاری از کتب عامه نقل شده است و در کتب خاصه مانند خصال و اختصاص نیز آمده است و روایات زیادی در مورد صبی و مجنون که صحیح السند هستند، وارد شده که این روایت ذیل آنها اخذ شده و با توجه به عداوت خلفا و کوشش برای عدم نقل فضائل امام علی(ع)، این روایت نقل شده است که شاهد بر مسلم بودن این قضیه است؛ لذا با توجه به این قرائن اگر هم احادیث صحیح السند نباشد، به صدور آن اطمینان حاصل می شود و نیازی به بررسی سندی نیست.

در عین حال نکاتی هست که مقداری کار را برای ما سخت می کند. اول اینکه، برخی از علما که به این روایت استناد کرده اند، این استناد جنبه احتجاح بر مخالفین داشته است. چون این روایت در منابع اهل سنت است؛ لذا برای اثبات حکم به روایتی که مورد قبول آنها بود استناد شده و این بدین معنا نیست که اصحاب ما نیز استناد به این روایت را تام و تمام می دانستند. مثلاً ابن زهره در مباحث بیع می فرمایند بر مخالفین احتجاج می شود به آنچه مخالفین نقل کرده اند. این تعبیر نشان می دهد که خود وی این روایت را به عنوان یک دلیل برای استناد به آن مورد توجه قرار نمی دهد.

پس اگرچه نمی شود به نحو موجه کلیه گفت که همه کسانی که به این روایت استناد کرده اند، در برابر مخالفین احتجاج کرده اند، اما می توان به نحو موجبه جزئیه گفت: بخشی از استنادات احتجاج به غیر دارد یا چون مضمون روایت با روایات دیگری که از طرف امامیه نقل شده همراه است؛ لذا نه اینکه این روایت را به تنهایی حجت دانسته اند، بلکه یا احتجاج بر مخالف کرده اند یا به لحاظ قرائن خارجیه که این مضممون را تأیید می کند، به این روایت هم استناد کرده اند که این استناد جنبه استقلالی ندارد و جنبه تأییدی پیدا می کند؛ لذا اعتماد به این روایت با وجوهی که مورد توجه قرار گرفت، کفایت نمی کند و این اشکال در این مسئله وجود دارد.

جنبه دیگر بحث که باید مورد توجه قرار گیرد این است که این روایت از نظر نقل متن آن، تفاوت هایی دارد و خود این تفاوت ها کار را دشوار می کند. متنی که در خصال است، حکم رفع قلم و اینکه از صبی قلم تکلیف برداشته شده را مقید به احتلام کرده است. پس این متن به تنهایی برای ما کافی نیست؛ چون خودش اعتبار کافی ندارد. سپس به سراغ نقل های دیگر می رویم که با آنها اطمینانی به این روایت پیدا کنیم. وقتی به سراغ دیگر نقل ها می رویم، نوعی تفاوت در این نقل ها وجود دارد. مثلاً در صحیح بخاری داریم که رفع قلم از صبی شده تا به بلوغ برسد و دیگر احتلام در این روایت نیامده است. در جلد دهم صحیح بخاری هم داریم که موضوع احتلام دیده نشده است.

می توانیم با توجه به این نقل های مختلف و با توجه به اعتمادی که بسیاری از بزرگان داشته اند و با توجه به اینکه عامه در این موضوع که قدح خلفا است، اما این روایت را از امام علی(ع) نقل کرده اند، به اصل روایت اعتماد پیدا کنیم، اما آیا برای ما روشن است که تعبیر روایت از امام(ع) چه بوده است؟ بسیاری از روایت ها تفاوت دارند که نمی توانیم نسبت به اینکه ملاک بلوغ چیست، از این روایات استنباط کنیم. پس با اینکه استدلال آقای شبیری را قبول کنیم، اما متن روایت به دلیل اختلاف هایی که دارد مشکل را حل نمی کند. بله، صبی، مجنون و نائم تکلیف ندارند و این ثابت است، اما اینکه حد این سه امر و رفع قلم تا کجاست و چه زمانی تکلیف می آید، محل اختلاف است که البته این اختلاف در باب صبی وجود دارد. چون برای پایان کودکی، هم احتلام و هم عاقل شدن را آورده اند، پس این روایت برای بحث ما که می خواهیم تفسیر بلوغ و ملاک بلوغ را به دست آوریم نمی تواند مورد استفاده باشد.

گزارش از مرتضی اوحدی

انتهای پیام

کلیدواژه های این خبر
جواهر   مجمع   حدیث   امام علی علیه السلام   خلیفه   شیخ صدوق   اجماع   زکات   کودکی   فقها   مجنون   مشهوری   دلالت   محمد سروش محلاتی   دیوانه   آیت الله خویی   فقه   درس خارج فقه  
محتوای این خبر به صورت خودکار از «ایکنا» دریافت شده و «مخبرنیوز» بدون هیچ دخل و تصرفی آنرا باز نشر داده است. اگر به هر دلیلی احساس می کنید محتوای منتشر شده مطلوب نیست، خواهشمند است با استفاده از این لینک ما را مطلع نمایید تا بدون درنگ آنرا حذف نماییم.
با استناد به ماده ۷۴ قانون تجارت الکترونیک مصوب ۱۳۸۲/۱۰/۱۷ مجلس شورای اسلامی و با عنایت به اینکه مخبرنیوز مصداق بستر مبادلات الکترونیکی متنی، صوتی و تصویر است، مسئولیت نقض حقوق تصریح شده مولفان در قانون فوق از قبیل تکثیر، اجرا و توزیع و یا هر گونه محتوی خلاف قوانین کشور ایران بر عهده منبع خبر و کاربران است.

اخبار مرتبط
آیت الله علیدوست ؛ گلایه از کم توجهی علما نسبت به ظرفیت قرآن/ باید از قرآن عذرخواهی کنیم
پایگاه وارث
گلایه از کم توجهی علما نسبت به ظرفیت قرآن/ باید از قرآن عذرخواهی کنیم
ایکنا
سرنوشت جامعه اموی پس از عاشورا / سیره امام سجاد (ع) برای احیای شریعت
صدا و سیما
منظومه فکری آیت الله مکارم آماده چاپ شد
رسانیوز
بعد از عاشورا چه اتفاقی افتاد ؟/تفاوت میان ارتداد فقهی و سیاسی
مهر نیوز
منظومه فکری آیت الله العظمی مکارم شیرازی، جدیدترین اثر عبدالحسین خسروپناه
خبرگزاری دانشجو
تقریری بر نظریه های مختلف درباره انطباق و عدم انطباق شریعت و عقلانیت در نهضت عاشورا
ایکنا
سجایای اخلاقی علمدار کربلا و درس هایی برای جوانان امروز
بولتن نیوز
سجایای اخلاقی علمدار کربلا و درس هایی برای جوانان و نوجوانان امروز
باشگاه خبرنگاران
محسن اسماعیلی: عزاداری امام حسین را به مداحی منحصر نکنیم
خبرآنلاین
محسن اسماعیلی: باید نگاه رسانه ملی به عاشورا تغییر کند
ایکنا
باید نگاه رسانه ملی به عاشورا تغییر کند/مجالس منحصر به مداحی نشود
مهر نیوز
نهج البلاغه عصارهء تلاش های سید رضی
رسانیوز
منابع نهضت عاشورا -5؛ مبرا کردن یزید، شیوه تاریخ نگاری مکتب شام
سایت جماران
رمزگشایی از یک نقاشی فاخر مذهبی درباره حدیث سلسله الذهب
شیعه نیوز
درک درست غدیر، ظهور را نزدیک می کند
شبستان
سیمای امیرالمومنین علی (ع) در خطابه غدیر
تابناک
علامه امینی برای نوشتن «الغدیر» 10 هزار اثر را مطالعه کرد / عید غدیر متعلق به همه مسلمانان است؛ شیعه و سنی ندارد
خبرگزاری دانشجو
امت اسلامی بدون عترت راه به جایی نمی برد
ایکنا
بازیابی مفهوم جهاد قرآنی در سال های پس از انقلاب
ایکنا
بررسی سندی و دلالی روایت بلوغ دختران در 9 سالگی مشروط بر ازدواج
ایکنا
شیخ صدوق (ره)؛ عالمی که با دعای امام زمان (عج) بدنیا آمد
قم نیوز
بررسی دلالی دو روایت که ملاک بلوغ را 9 سال می دانند
ایکنا
سیره امیرالمومنین نمایانگر تقدم «حکومت صالح» بر «حاکم صالح» است
ایکنا
در مشروعیت، مشارکت کیفیتی مهم است نه مشارکت ظاهری
شعار سال
نگاهی به کتاب «قاعده لاضرر» / قاعده ای اساسی و بنیادین در فقه شیعی
خبرگزاری ایلنا
طرح دو روایت در تعیین ملاک بلوغ و بررسی اجمالی سند و متن آنها
ایکنا
قاعده ای که فقها هزار سال بر اساس آن فتوا داده اند
خبرگزاری کتاب ایران
خاکبرداری در آرامستان ابن بابویه شهرری با هدف بهسازی اجرا شده است
ایرنا
احتمال تقیه چه زمانی حجیت روایت را خدشه دار می کند؟
ایکنا
طلاب جوان قدردان تلاش های علمی محققان و پژوهشگران دینی باشند
خبرگزاری حوزه
بررسی سندی روایاتی که ملاک بلوغ را «حیض» می دانند / پاسخ به مناقشات آیت الله سبحانی
ایکنا
تقویم تاریخ؛ از وفات حضرت خدیجه (س) تا روز بزرگداشت شیخ بهایی  
میزان
تقویم تاریخ؛ از روز بزرگداشت شیخ بهایی تا روز جهانی کتاب و حق مولف
صدا و سیما
کرامت ماه رمضان به برکت نزول قرآن کریم در این ماه است
ایسنا
بررسی سندی و دلالی دو دسته روایات در بلوغ دختران
ایکنا
سعادتمند واقعی چه کسی است؟
مردم نیوز
سه نتیجه حاصل از آیات مربوط به بلوغ در قرآن کریم
ایکنا
افراد سالم می توانند در شرایط فعلی روزه بگیرند
مرور نیوز
جایگاه نجف اشرف در قلوب مومنین به برکت حرم حضرت علی(ع) است
مهر نیوز
اخبار مرتبط
bltپایگاه وارث : آیت الله علیدوست ؛ گلایه از کم توجهی علما نسبت به ظرفیت قرآن/ باید از قرآن عذرخواهی کنیم
bltایکنا : گلایه از کم توجهی علما نسبت به ظرفیت قرآن/ باید از قرآن عذرخواهی کنیم
bltصدا و سیما : سرنوشت جامعه اموی پس از عاشورا / سیره امام سجاد (ع) برای احیای شریعت
bltرسانیوز : منظومه فکری آیت الله مکارم آماده چاپ شد
bltمهر نیوز : بعد از عاشورا چه اتفاقی افتاد ؟/تفاوت میان ارتداد فقهی و سیاسی
bltخبرگزاری دانشجو : منظومه فکری آیت الله العظمی مکارم شیرازی، جدیدترین اثر عبدالحسین خسروپناه
bltایکنا : تقریری بر نظریه های مختلف درباره انطباق و عدم انطباق شریعت و عقلانیت در نهضت عاشورا
bltبولتن نیوز : سجایای اخلاقی علمدار کربلا و درس هایی برای جوانان امروز
bltباشگاه خبرنگاران : سجایای اخلاقی علمدار کربلا و درس هایی برای جوانان و نوجوانان امروز
bltخبرآنلاین : محسن اسماعیلی: عزاداری امام حسین را به مداحی منحصر نکنیم
bltایکنا : محسن اسماعیلی: باید نگاه رسانه ملی به عاشورا تغییر کند
bltمهر نیوز : باید نگاه رسانه ملی به عاشورا تغییر کند/مجالس منحصر به مداحی نشود
bltرسانیوز : نهج البلاغه عصارهء تلاش های سید رضی
bltسایت جماران : منابع نهضت عاشورا -5؛ مبرا کردن یزید، شیوه تاریخ نگاری مکتب شام
bltشیعه نیوز : رمزگشایی از یک نقاشی فاخر مذهبی درباره حدیث سلسله الذهب
bltشبستان : درک درست غدیر، ظهور را نزدیک می کند
bltتابناک : سیمای امیرالمومنین علی (ع) در خطابه غدیر
bltخبرگزاری دانشجو : علامه امینی برای نوشتن «الغدیر» 10 هزار اثر را مطالعه کرد / عید غدیر متعلق به همه مسلمانان است؛ شیعه و سنی ندارد
bltایکنا : امت اسلامی بدون عترت راه به جایی نمی برد
bltایکنا : بازیابی مفهوم جهاد قرآنی در سال های پس از انقلاب
bltایکنا : بررسی سندی و دلالی روایت بلوغ دختران در 9 سالگی مشروط بر ازدواج
bltقم نیوز : شیخ صدوق (ره)؛ عالمی که با دعای امام زمان (عج) بدنیا آمد
bltایکنا : بررسی دلالی دو روایت که ملاک بلوغ را 9 سال می دانند
bltایکنا : سیره امیرالمومنین نمایانگر تقدم «حکومت صالح» بر «حاکم صالح» است
bltشعار سال : در مشروعیت، مشارکت کیفیتی مهم است نه مشارکت ظاهری
bltخبرگزاری ایلنا : نگاهی به کتاب «قاعده لاضرر» / قاعده ای اساسی و بنیادین در فقه شیعی
bltایکنا : طرح دو روایت در تعیین ملاک بلوغ و بررسی اجمالی سند و متن آنها
bltخبرگزاری کتاب ایران : قاعده ای که فقها هزار سال بر اساس آن فتوا داده اند
bltایرنا : خاکبرداری در آرامستان ابن بابویه شهرری با هدف بهسازی اجرا شده است
bltایکنا : احتمال تقیه چه زمانی حجیت روایت را خدشه دار می کند؟
bltخبرگزاری حوزه : طلاب جوان قدردان تلاش های علمی محققان و پژوهشگران دینی باشند
bltایکنا : بررسی سندی روایاتی که ملاک بلوغ را «حیض» می دانند / پاسخ به مناقشات آیت الله سبحانی
bltمیزان : تقویم تاریخ؛ از وفات حضرت خدیجه (س) تا روز بزرگداشت شیخ بهایی  
bltصدا و سیما : تقویم تاریخ؛ از روز بزرگداشت شیخ بهایی تا روز جهانی کتاب و حق مولف
bltایسنا : کرامت ماه رمضان به برکت نزول قرآن کریم در این ماه است
bltایکنا : بررسی سندی و دلالی دو دسته روایات در بلوغ دختران
bltمردم نیوز : سعادتمند واقعی چه کسی است؟
bltایکنا : سه نتیجه حاصل از آیات مربوط به بلوغ در قرآن کریم
bltمرور نیوز : افراد سالم می توانند در شرایط فعلی روزه بگیرند
bltمهر نیوز : جایگاه نجف اشرف در قلوب مومنین به برکت حرم حضرت علی(ع) است




 |  درباره ما |  ارتباط با ما |  تبلیغات |  آخرین پستها |  تیتراخبار |  خبرگزاریها |  صفحه اصلی | 

مخبر جامعترین و بزرگترین سایت جمع آوری اخبار ایران می باشد که توسط موتور هوشمند جمع آوری و پیش پردازش اخبار هزاران فید خبری را جمع آوری نموده و در اختیار مخاطبان قرار می دهد.
مخبر هیچگونه مسئولیتی در قبال محتوای منتشر شده نخواهد داشت.